1. Bölüm

Başlarken

Bu bölüm tav­la­yı hiç bil­me­yen­ler için­dir: yedi mad­de­lik hızlı baş­lan­gıç, oyunun kısa tarihi ve ak­ra­ba­la­rı, oyunun amacı ve ge­re­ken mal­ze­me­ler.

1.1 Hızlı başlangıç

Ay­rın­tı­la­ra gir­me­den oyunu hemen an­la­mak is­ti­yor­sa­nız bu yedi madde yeter. Her bi­ri­nin geniş an­la­tı­mı ile­ri­de­ki bö­lüm­ler­de.

1. Amaç: 15 pu­lu­nu­zu tah­ta­nın çev­re­sin­de do­laş­tı­rıp sağ alt­ta­ki ka­le­ni­ze ge­ti­rin, sonra tah­ta­dan çı­ka­rın. Önce bi­ti­ren ka­za­nır.
2. Sıra: Her sırada iki zar atar­sı­nız. Her zar, bir pulun o kadar hane iler­le­me­si de­mek­tir. Aynı sayı ge­lir­se (çift) dört hamle ya­par­sı­nız.
3. Yön: Pul­la­rı­nız hep nu­ma­ra­sı kü­çü­len yönde, ka­le­ni­ze doğru gider. Geri gitmek yoktur.
4. Nereye konur: Boş haneye, kendi pul­la­rı­nı­zın yanına ya da ra­ki­bin tek pu­lu­nun üstüne. Ra­ki­bin iki ya da daha fazla pu­lu­nun olduğu haneye (kapıya) ko­na­maz.
5. Kırma: Ra­ki­bin tek başına duran pu­lu­nun üstüne ge­lir­se­niz onu kı­rar­sı­nız ve pul or­ta­da­ki köp­rü­ye gider. Sizin pu­lu­nuz kı­rı­lır­sa, sı­ra­nız gel­di­ğin­de ilk işiniz onu ra­ki­bin ka­le­sin­den oyuna sokmak olur; köp­rü­de pu­lu­nuz bek­ler­ken başka pul oy­nan­maz.
6. Zo­run­lu­luk: Oy­na­ya­bil­di­ği­niz zarı oy­na­mak zo­run­da­sı­nız; ikisi birden sığ­mı­yor­sa büyük olanı oy­nar­sı­nız.
7. Top­la­ma: Bütün pul­la­rı­nız ka­le­ni­ze gi­rin­ce zarın sa­yı­sın­da­ki ha­ne­den pul çı­kar­ma­ya baş­lar­sı­nız. Rakip hiç pul çı­ka­ra­ma­dan bi­ti­rir­se­niz mars ya­par­sı­nız ve 2 puan alır­sı­nız.

1.2 Tavlanın kısa tarihi

Tavla, bugün hâlâ oy­na­nan en eski oyun ai­le­le­rin­den bi­ri­nin üye­si­dir. Zar ve pulla oy­na­nan, pul­la­rı bir yolun sonuna ya­rış­tı­ran oyun­lar yak­la­şık 5.000 yıldır bi­li­nir; bu­gün­kü ku­ral­lar ise yüz­yıl­lar içinde, Me­zo­po­tam­ya'dan Roma'ya, İran'dan Os­man­lı kah­ve­ha­ne­le­ri­ne uzanan bir yol­cu­luk­la yavaş yavaş otur­muş­tur.

İlk izler. Zarla yön­len­di­ri­len yarış oyun­la­rı­nın izleri, bi­li­nen en eski yer­le­şim­le­re kadar uzanır. Gü­ney­do­ğu İran'daki Şehr-i Suhte ka­zı­la­rın­da yak­la­şık beş bin yıllık bir oyun takımı gün ışı­ğı­na çıktı: yolu yılan kıv­rım­la­rıy­la çi­zil­miş bir tahta, bir çift zar ve akik ile tur­ku­az­dan yon­tul­muş, sayısı altmış olarak bil­di­ri­len taşlar. Bu­lun­tu­nun nasıl oy­nan­dı­ğı ve tav­lay­la iliş­ki­si tar­tış­ma­lı­dır. Me­zo­po­tam­ya'da, Ur şeh­rin­de­ki kra­li­yet me­zar­la­rın­da da benzer yaşta bir yarış oyunu tah­ta­sı bu­lun­du; ku­ral­la­rı bir çivi yazısı tab­le­tin­den kısmen çö­zü­le­bil­di­ği için Ur oyunu, ku­ral­la­rı bi­li­nen en eski masa oyunu sa­yı­lır. Bu oyun­lar tav­la­nın uzak ak­ra­ba­la­rı­dır, doğ­ru­dan ata­la­rı değil.

Pers nerdi. Bu­gün­kü tav­la­nın bi­li­nen en yakın atası, Sasani İran'ında oy­na­nan nerd­dir (nard); ortaya çıkışı MS 3. ile 6. yüz­yıl­lar ara­sı­na yer­leş­ti­ri­lir. Yaygın kabul gören eti­mo­lo­ji­ye göre adı bile bir hü­küm­da­ra saygı taşır: nerd söz­cü­ğü­nün, "yiğit Er­de­şir" an­la­mı­na gelen nēv-ardaşīr'in kı­sal­mış hâli olduğu ve ha­ne­da­nın ku­ru­cu­su I. Er­de­şir'e gön­der­me yap­tı­ğı dü­şü­nü­lür. En se­vi­len hikâye ise icadı I. Hüsrev'in bilge veziri Bü­zürc­mihr'e verir: Hin­dis­tan'dan sat­ranç ge­lin­ce vezir onu çözmüş, kar­şı­lık olarak nerdi ta­sar­la­yıp Hin­dis­tan'a yol­la­mış, Hintli bil­ge­ler oyunu çö­ze­me­miş­tir. Bu an­la­tı­nın kay­na­ğı olan Orta Farsça risale, oyunu bir evren modeli gibi tarif eder: tahta yer­yü­zü, otuz pul ayın gece ve gün­düz­le­ri, iki zar gündüz ile gece, zar­la­rın top­la­mı yediyi veren karşıt yüz­le­ri ise ge­ze­gen­ler­dir. Fir­dev­si'nin Şeh­na­me'si de aynı hi­kâ­ye­yi işler.

Roma ve Bizans'ta tabula. Ro­ma­lı­la­rın "on iki çizgi oyunu" (ludus du­o­de­cim scrip­to­rum) adlı, üç sıra hane üze­rin­de oy­na­nan bir yarış oyunu vardı. Za­man­la or­ta­da­ki sıra or­ta­dan kalktı; geriye her iki yanda 12'şer, toplam 24 haneli bir tahta kaldı ve oyuna tabula dendi. Her oyun­cu­nun 15 pulu vardı. İm­pa­ra­tor Cla­u­di­us'un oyuna düşkün olduğu, hatta bu konuda bir kitap yaz­dı­ğı söy­le­nir. Oyunun ku­ral­la­rı­nı bugün büyük ölçüde, Bizans İm­pa­ra­to­ru Zenon'un (476–491) zarlar yü­zün­den kay­bet­ti­ği bir eli an­la­tan bir şi­ir­den bi­li­yo­ruz. Ta­bu­la­yı bu­gün­kü tav­la­dan ayıran baş­lı­ca far­klar, üç zarla oy­nan­ma­sı ve kı­rı­lan pul­la­rın bek­le­ye­ce­ği bir köp­rü­nün bu­lun­ma­ma­sı­dır. "Tavla" söz­cü­ğü de bu köke da­ya­nır: La­tin­ce tabula (tahta, masa) Bizans Rum­ca­sın­da "tavli" olmuş, Türk­çe­ye oradan geç­miş­tir.

İslam dün­ya­sın­da nerd. İran'dan çıkan nerd, Arap dün­ya­sı­na aynı adla ya­yıl­dı ve yüz­yıl­lar­ca kah­ve­ha­ne­le­rin, ker­van­sa­ray­la­rın oyunu oldu. Os­man­lı Türk­çe­sin­de de tavla için "nerd" söz­cü­ğü kul­la­nı­lır­dı. Bu ortak geç­mi­şin en canlı izi zar ad­la­rın­da­dır: "düşeş", "şeşbeş", "hepyek" gibi Farsça-Türkçe ka­rı­şı­mı adlar Bal­kan­lar'dan Arap dün­ya­sı­na kadar aynı bi­çim­de söy­le­nir; Lübnan ve İsrail'de oyunun ken­di­si­ne bile "şeş beş" denir. Şam'ın sedef kak­ma­lı tavla ta­kım­la­rı 19. yüz­yıl­dan beri bütün böl­ge­de ün sal­mış­tır.

Avrupa ve "back­gam­mon". Tavla ai­le­sin­den oyun­lar Orta Çağ bo­yun­ca Avrupa'nın dört bir ya­nın­da oy­nan­dı; İn­gi­liz­ler bun­la­ra top­lu­ca "tables" di­yor­du. Oyun kimi zaman ya­sak­lan­dı, kimi zaman sa­ray­lar­da se­vil­di; Kas­til­ya Kralı X. Al­fon­so'nun 1283 ta­rih­li oyun­lar kitabı birkaç tü­rü­nün ku­ral­la­rı­nı re­sim­le­riy­le kay­de­der. "Back­gam­mon" adı 17. yüz­yı­lın or­ta­la­rın­da İn­gil­te­re'de be­lir­di; bi­li­nen en eski kaydı 1647 ta­rih­li bir mek­tup­tur. Kı­rı­lan pulun or­ta­da­ki köp­rü­de bek­le­me­si ve mars ile kat­mer­li marsın bu­gün­kü pu­an­la­ma­sı gibi ay­rın­tı­lar ise, dö­ne­min kural ki­tap­la­rı­na göre en geç 1850'ye ge­lin­di­ğin­de yer­leş­miş­ti.

Os­man­lı ve kah­ve­ha­ne. Tav­la­nın Türk gün­de­lik ha­ya­tı­na yer­leş­me­si kah­ve­ha­ney­le bir­lik­te oldu. İs­tan­bul'un ilk kah­ve­ha­ne­le­ri 1550'lerde Tah­ta­ka­le'de açıldı ve kısa sürede her ma­hal­le­ye ya­yıl­dı. Dö­ne­min ta­rih­çi­si Peçevî, bu yeni me­kân­lar­da top­la­nan­la­rın kimi kitap okur­ken ki­mi­nin tavla ya da sat­ranç oy­na­dı­ğı­nı yazar; Evliya Çelebi ise 17. yüzyıl İs­tan­bul'unda yüz­ler­ce kah­ve­ha­ne sayar. Tavla, Os­man­lı'nın hüküm sür­dü­ğü geniş coğ­raf­ya­da bu kah­ve­ha­ne kül­tü­rü­nün ay­rıl­maz par­ça­sı oldu ve im­pa­ra­tor­luk çe­kil­dik­ten sonra da ye­rin­de kaldı. Tür­ki­ye, Yu­na­nis­tan, Kıbrıs, Mısır ve Lübnan gibi ül­ke­ler­de tav­la­nın bugün ne­re­dey­se ulusal oyun sa­yıl­ma­sın­da, Bizans, İran ve Arap oyun ge­le­nek­le­riy­le bir­lik­te bu kah­ve­ha­ne mirası da önemli bir et­ken­dir.

Modern dönem. 1920'lerde New York'taki oyun ku­lüp­le­rin­de ortaya çıkan vido küpü, oyuna ola­sı­lık hesabı ve risk yö­ne­ti­mi ka­ta­rak onu bam­baş­ka bir düzeye taşıdı. Tavla 1960'larda ye­ni­den moda oldu; ilk dünya şam­pi­yo­na­sı 1967'de Las Vegas'ta dü­zen­len­di, şam­pi­yo­na 1979'dan bu yana Monte Carlo'da ya­pı­lı­yor. Bil­gi­sa­yar­lar da bu hi­kâ­ye­de erken yer aldı: 1979'da BKG 9.8 adlı prog­ram, dö­ne­min dünya şam­pi­yo­nu Luigi Villa'yı bir maçta yendi; prog­ra­mın ya­pım­cı­sı bile zar­la­rın prog­ram­dan yana gel­di­ği­ni kabul et­miş­ti. 1990'larda kendi ken­di­ne oy­na­ya­rak öğ­re­nen TD-Gammon usta oyun­cu­lar dü­ze­yi­ne ulaştı; bugün açılış ham­le­le­rin­den vido ka­rar­la­rı­na kadar oyunun her aşa­ma­sı bu prog­ram­la­rın ana­liz­le­riy­le ye­ni­den ya­zıl­dı. 2018'de ku­ru­lan Dünya Tavla Fe­de­ras­yo­nu, ulus­la­ra­ra­sı tur­nu­va ku­ral­la­rı­nı uyum­laş­tır­ma­ya ça­lı­şan baş­lı­ca ku­ru­luş­lar­dan biri; Tür­ki­ye'de de vidolu ku­ral­lar­la tur­nu­va dü­zen­le­yen der­nek­ler var. Bugün tavla, çev­ri­mi­çi plat­form­lar ve mobil uy­gu­la­ma­lar sa­ye­sin­de mil­yon­lar­ca oyun­cu­ya ula­şı­yor.

Not: Oyunun Bü­zürc­mihr ta­ra­fın­dan icat edil­di­ği hikâ­ye­si ve tah­ta­nın evreni sim­ge­le­di­ği yorumu Sasani dönemi me­tin­le­rin­den gelir; ta­rih­çi­ler bun­la­rı birer efsane olarak okur. Kesin olan, oyunun İran'da bu dö­nem­de bi­çim­len­di­ği ve oradan ya­yıl­dı­ğı­dır.

1.3 Başka tavla türleri

Bu kitap, bugün dün­ya­da en yaygın oy­na­nan klasik tav­la­yı an­la­tır. Ama tavla tah­ta­sı tek bir oyunun tah­ta­sı de­ğil­dir: Tür­ki­ye'den Kaf­kas­ya'ya, Yu­na­nis­tan'dan Suriye'ye aynı 24 hanede bir­bi­rin­den farklı on­lar­ca oyun oy­na­nır. Bunlar üç aileye ay­rı­lır:

• Kır­ma­lı oyun­lar: Ra­ki­bin tek pulu kı­rı­lır ve köp­rü­ye gön­de­ri­lir. Klasik tavla ve Yunan portes'i bu ai­le­den­dir.
• Hap­set­me­li oyun­lar: Kırma yerine ra­ki­bin tek pu­lu­nun üstüne oturup onu ki­lit­ler­si­niz. Mah­bu­sa, tapa ve pla­ko­to bu ai­le­den­dir.
• Kır­ma­sız ya­rış­lar: Ne kırma ne hap­set­me vardır; tek bir pul haneyi tutar ve iki taraf ço­ğun­luk­la aynı yönde döner. Gül­ba­har, mül­te­zim, fevga ve uzun nard bu ai­le­den­dir.

Masada kar­şı­nı­za çı­ka­bi­le­cek baş­lı­ca­la­rı şöyle:

• Mah­bu­sa (hapis tav­la­sı): Bal­kan­lar­da tapa, Yu­na­nis­tan'da pla­ko­to diye bi­li­nir. Ra­ki­bin tek başına duran pu­lu­nun üstüne pul ko­yar­sa­nız onu hap­se­der­si­niz; al­tın­da­ki pul, siz üs­tün­den kal­ka­na kadar ye­rin­den oy­na­ya­maz. Başka bir pulu hap­se­den pul ise hap­se­di­le­mez. Yaygın di­zi­liş­te her iki oyun­cu­nun 15 pulu da ra­ki­bin 1. ha­ne­sin­den yola çıkar. Oyun yavaş ve ko­num­sal­dır: erken hap­se­di­len tek bir pul bütün oyunu be­lir­le­ye­bi­lir. Vido küpü ve kat­mer­li mars yoktur.
• Gül­ba­har: Ulus­la­ra­ra­sı adı gul ba­ra­dır. Bir hanede tek bir pul bile ra­ki­bin o haneye kon­ma­sı­nı en­gel­ler. İki ta­ra­fın pul­la­rı tah­ta­nın çapraz kö­şe­le­rin­den baş­la­yıp aynı yönde döner. En ilginç kuralı çift­ler­dir: ilk üç elden sonra çift atan oyuncu, attığı çifti oy­na­dık­tan sonra ar­dın­dan gelen bütün çift­le­ri de 6-6'ya kadar sı­ray­la oynar; bir çifti ta­ma­men oy­na­ya­maz­sa sı­ra­nın kalanı yanar. Tek bir çift, oyunu bir anda ter­si­ne çe­vi­re­bi­lir.
• Mül­te­zim: Yu­na­nis­tan'daki fev­ga­nın Türkçe adıdır. Pullar çapraz kö­şe­ler­den başlar ve aynı yönde döner; kırma yoktur, tek pul haneyi tutar. İki özel kuralı vardır: ilk pu­lu­nu­zu ra­ki­bin baş­lan­gıç böl­ge­si­ne ge­çir­me­den başka pul oy­na­ya­maz­sı­nız ve kendi baş­lan­gıç böl­ge­niz­de­ki altı haneyi birden ka­pa­ta­maz­sı­nız. Ra­ki­bin oy­na­ya­cak hiçbir pulu kal­ma­ya­cak bi­çim­de önünü ta­ma­men kesmek de ya­sak­tır.
• Uzun nard: Rusya, Kaf­kas­ya ve Azer­bay­can'ın oyunu. Her oyun­cu­nun 15 pulu tek bir hanede, "baş"ta yığılı başlar; her elde baştan yal­nız­ca bir pul çı­ka­rı­la­bi­lir; ilk elde 6-6, 4-4 ya da 3-3 ge­lir­se iki pul çıkar. Kırma yoktur, tek pul haneyi tutar ve ra­ki­bin bütün pul­la­rı­nın önüne altı ha­ne­lik duvar örmek ya­sak­tır. Rakip hiç pul çı­ka­ra­ma­dan bi­tir­mek burada da mars sa­yı­lır.
• Yunan tav­la­sı (tavli): Tek bir oyun değil, üç oyunun sı­ray­la oy­nan­dı­ğı bir maçtır: portes, pla­ko­to ve fevga, biri ge­nel­lik­le 5 ya da 7 puana ula­şa­na kadar dö­nü­şüm­lü oy­na­nır. Portes klasik tav­la­nın ne­re­dey­se ay­nı­sı­dır; baş­la­yan zar­la­rı ye­ni­den atar, çoğu kural der­le­me­si­ne göre kalede kırıp kaçmak ya­sak­tır, kat­mer­li mars ve vido küpü yoktur. Pla­ko­to mah­bu­sa­nın Yunan bi­çi­mi­dir; bütün pullar tek ha­ne­den başlar ve baş­lan­gıç ha­ne­sin­de kalan son pul ("anne") hap­se­di­lir­se oyun biter, hap­se­den taraf mars ka­za­nır (yö­re­sel ku­ral­lar­da bu ku­ra­lın is­tis­na­la­rı vardır). Fevga ise mül­te­zi­min kar­şı­lı­ğı­dır.

Bu oyun­la­rın ay­rın­tı­lı ku­ral­la­rı yö­re­den yöreye de­ği­şir ve stra­te­ji­le­ri bir­bi­rin­den epey far­klı­dır. Ortak olan zar oku­ma­sı, hane sayımı ve pul­la­rı eve ge­ti­rip çı­kar­ma ama­cı­dır; top­la­ma zo­run­lu­luk­la­rı gibi ay­rın­tı­lar oyun­dan oyuna de­ği­şe­bi­lir. Klasik tav­la­yı iyi öğ­ren­dik­ten sonra onlara geçmek yine de ko­lay­dır.

1.4 Oyunun amacı

Tavla iki ki­şiy­le oy­na­nan bir yarış oyu­nu­dur. Her oyun­cu­nun 15 pulu vardır ve ama­cı­nız bu 15 pulun hep­si­ni tah­ta­nın çev­re­sin­de do­laş­tı­rıp kendi ka­le­ni­ze ge­tir­mek, sonra da tah­ta­dan tek tek top­la­mak­tır. Bu işi ra­ki­bin­den önce bi­ti­ren taraf ka­za­nır.

Bunu bir koşu yarışı gibi dü­şü­ne­bi­lir­si­niz: iki takım aynı pistte ters yön­ler­de koşar ve ta­kı­mın son ko­şu­cu­su bitiş çiz­gi­si­ni geç­ti­ğin­de yarış biter. Yolda ra­ki­bin önünü ke­se­bi­lir (kapı ya­pa­rak), yalnız kalmış ko­şu­cu­su­nu baş­lan­gı­ca geri yol­la­ya­bi­lir­si­niz (kı­ra­rak). Oyun­cu­lar sı­ray­la oy­na­dı­ğın­dan biri mut­la­ka önce bi­ti­rir; bu yüzden tavla hiçbir zaman be­ra­be­re bitmez.

Oyunda hem şans hem beceri vardır. Zarlar her el ne kadar iler­le­ye­ce­ği­ni­zi be­lir­ler; ama o sa­yı­la­rı hangi pul­lar­la oy­na­ya­ca­ğı­nı­za siz karar ve­rir­si­niz. Kötü zarlar iyi bir oyun­cu­ya tek bir oyunu kay­bet­ti­re­bi­lir; ama on­lar­ca oyunun so­nun­da farkı zar­lar­dan çok ya­pı­lan se­çim­ler be­lir­ler.

1.5 Malzemeler

• Tahta: Men­te­şey­le ikiye kat­la­nan, iç yü­zün­de 24 uzun üçgen çizili bir kutu. Ay­rın­tı­la­rı 2.1'de.
• Pullar: Dama taşına ben­ze­yen yu­var­lak taşlar. Toplam 30 ta­ne­dir; iki oyuncu 15'er tane alır ve ren­kle­riy­le bir­bi­rin­den ay­rı­lır.
• Zarlar: 1'den 6'ya kadar nok­ta­lı sı­ra­dan oyun zar­la­rı. Evde tek bir çift yeter; resmî maç­lar­da her oyuncu kendi çif­ti­ni kul­la­nır.
• Zar kutusu: Zar­la­rı sal­la­yıp dök­me­ye ya­ra­yan küçük bir bardak. Kul­lan­mak şart değil, ama zarın elle yön­len­di­ril­me­si­ne fırsat ver­me­di­ği için atışı adil kılar.
• Vido küpü: Sa­yı­la­rı 2'den 64'e kadar ikiye kat­la­na­rak iler­le­yen özel bir küp. Masada durur, oyunun kaç pu­an­lık ol­du­ğu­nu ha­tır­la­tır. Ay­rın­tı­sı 3.8'de.

Zarların geleneksel adları

Tavla ma­sa­sın­da zarlar çoğu zaman sa­yıy­la değil, eski ad­la­rıy­la okunur. Bu ad­la­rın kökü Farsça ve Türkçe sa­yı­la­ra da­ya­nır. Ez­ber­le­me­niz ge­rek­mez; ku­la­ğı­nız alış­sın diye en sık du­yu­lan­lar aşa­ğı­da.

Sa­yı­la­rın kar­şı­lık­la­rı: yek 1, dü 2, se 3, cihar 4, penc 5, şeş 6. Çift gelen zar­la­rın ço­ğu­nun (Hep Yek, Dubara, Düşeş gibi) ken­di­ne özgü adı vardır. Söy­le­yiş­ler yö­re­den yöreye de­ği­şir; 5-4 gibi bazı zarlar çoğu masada yal­nız­ca Türkçe sa­yı­lar­la, "beş dört" diye okunur.

2. Bölüm

Tahta, kurulum ve oyun ekranı

Bu bö­lüm­de tah­ta­nın böl­ge­le­ri­ni, pul­la­rın baş­lan­gıç di­zi­li­şi­ni, oyunun nasıl açıl­dı­ğı­nı ve iki kural se­ti­nin far­kla­rı­nı gö­rür­sü­nüz; bölüm, Pul ve Zar'ın oyun ek­ra­nıy­la biter.

2.1 Tavla tahtası

Tah­ta­yı aç­tı­ğı­nız­da iki uzun kenar bo­yun­ca di­zil­miş toplam 24 ince üçgen gö­rür­sü­nüz; her birine hane di­yo­ruz. Üç­gen­le­rin iki renkte sı­ray­la bo­yan­ma­sı yal­nız­ca göz ko­lay­lı­ğı için­dir, ku­ral­lar­da bir anlamı yoktur.

Böl­ge­ler. Tah­ta­yı dört çey­re­ğe bö­lün­müş bir saha gibi dü­şü­nün; her çey­rek­te altı hane vardır. Önü­nüz­de­ki iki çeyrek sizin, kar­şı­nız­da­ki iki çeyrek ra­ki­bi­ni­zin ta­ra­fı­dır:

• Ka­le­niz (1–6): Yol­cu­lu­ğun bit­ti­ği yer. Pullar buraya ulaş­tık­tan sonra tah­ta­dan çı­ka­rı­lır. Şekil 2.1'de sağ altta.
• Dış sa­ha­nız (7–12): Kaleye gir­me­den önceki son durak. Sol altta.
• Ra­ki­bin dış sahası (13–18): Yolun ortası. Sol üstte.
• Ra­ki­bin kalesi (19–24): Yol­cu­lu­ğun baş­la­dı­ğı yer. Sağ üstte.

Köprü. Tah­ta­nın or­ta­sın­da­ki yük­sel­ti­ye köprü adı ve­ri­lir. İki işi vardır: tah­ta­nın sol ve sağ ya­rı­sı­nı bir­bi­rin­den ayırır, bir de kı­rı­lan pul­la­rın bek­le­me ye­ri­dir. Hane say­ma­ya etkisi yoktur; 7'den 6'ya geçen pul, aradan köprü geçse de yal­nız­ca bir adım atmış olur.

Nu­ma­ra­la­rın man­tı­ğı. Nu­ma­ra­lar her­ke­sin kendi ka­le­sin­den başlar. Bu yüzden her üç­ge­nin iki adı vardır: sizin 1 de­di­ği­niz haneye ra­ki­bi­niz 24 der. Ka­rı­şık­lık ol­ma­sın diye bu ki­tap­ta­ki tüm nu­ma­ra­lar sizin gö­zü­nüz­den ya­zıl­mış­tır. Pul ve Zar bu nu­ma­ra­la­rı tah­ta­nın çı­ta­la­rı­na da ya­za­bi­lir: Ayar­lar'ın Gö­rü­nüm bö­lü­mün­de "Hane nu­ma­ra­la­rı"nı açın.

Gidiş yönü. Pul­la­rı­nız her zaman nu­ma­ra­sı kü­çü­len yönde yürür. Sağ üst­te­ki 24'ten yola çıkan bir pul, önce üst kenar bo­yun­ca sola gider, sol ke­nar­da aşağı döner, ar­dın­dan alt kenar bo­yun­ca sağa iler­le­yip ka­le­ni­ze ulaşır. Ra­ki­bin pul­la­rı aynı yolu ter­sin­den yürür; iki taraf bu yüzden yolda karşı kar­şı­ya gelir.

Aynalı tahta. Bazı oyun­cu­lar kaleyi solda kur­ma­yı sever. O zaman bütün tahta ay­na­lan­mış olur ve pullar saat yö­nün­de döner. Ku­ral­lar açı­sın­dan iki ku­ru­lum ara­sın­da hiçbir fark yoktur.

2.2 Başlangıç dizilişi

Her oyun aynı baş­lan­gıç ko­nu­mun­dan açılır. Kendi 15 pu­lu­nu­zu dört nok­ta­ya, en uzak­tan en yakına doğru şöyle yer­leş­ti­rin:

1. 24. hane, 2 pul. Ra­ki­bin ka­le­si­nin köşesi. Bu­ra­da­ki ikili, eve en uzak pul­la­rı­nız­dır.
2. 13. hane, 5 pul. Sol üst köşe; yolun tam ortası.
3. 8. hane, 3 pul. Kendi dış sa­ha­nız­da, kaleye iki adım kala.
4. 6. hane, 5 pul. Ka­le­ni­zin köp­rü­ye bakan ilk hanesi.

2 + 5 + 3 + 5 ile 15'e ula­şır­sı­nız. Ra­ki­bi­niz de aynı düzeni kendi ta­ra­fın­dan kur­du­ğu için onun pul­la­rı sizin 1, 12, 17 ve 19 nu­ma­ra­lı ha­ne­le­ri­ni­ze düşer. Tah­ta­yı or­ta­dan kat­la­sa­nız iki taraf tam üst üste ge­lir­di.

Kolay ha­tır­la­ma yolu: "2-5-3-5" diye ez­ber­le­yin ve pul­la­rı en ge­ri­de­ki ha­ne­den baş­la­ya­rak dizin. Pul­la­rı­nı­zın üçte biri (5 pul) zaten ka­le­niz­de, di­ğer­le­ri yolun farklı nok­ta­la­rın­da­dır. Oyunun büyük kısmı, geride kalan pul­la­rı gü­ven­le eve ge­tir­mek­le geçer.

2.3 Oyuna başlama

İlk ham­le­yi kimin ya­pa­ca­ğı­nı zar be­lir­ler. Her oyuncu tek bir zar atar ve büyük sayıyı atan başlar. Sa­yı­lar eşit ge­lir­se sonuç sa­yıl­maz; farklı sayı çıkana dek iki taraf da ye­ni­den atar.

Ka­za­nan oyun­cu­nun ilk ham­le­siy­le ilgili iki ayrı ge­le­nek vardır:

• Ulus­la­ra­ra­sı kural: Kimse ye­ni­den zar atmaz. Ma­sa­da­ki iki zar, yani sizin ve ra­ki­bi­ni­zin attığı, bir­lik­te sizin ilk ham­le­niz olur. Siz 5, rakip 3 at­tıy­sa 5-3 oy­nar­sı­nız. Baş­la­ma zar­la­rı eşit ge­le­me­ye­ce­ği için bu ilk hamle hiçbir zaman çift olmaz.
• Yaygın Türk kuralı: Ka­za­nan iki zarı birden eline alır ve yeni bir atış yapar. Bu atış her­han­gi bir sayı ola­bi­lir, çift de dahil.

Bundan sonra oyun­cu­lar her sırada iki zar atarak dö­nü­şüm­lü oynar.

Yeni oyun. Ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da her oyun, baş­la­ma za­rıy­la sı­fır­dan açılır. Türk tav­la­sın­da ise açı­lı­şı ge­nel­lik­le son oyunun galibi yapar.

Zar atma adabı. Masada oy­nar­ken birkaç teamül vardır. Zarlar ge­nel­lik­le kutuda sal­la­nıp tah­ta­nın sağ ya­rı­sı­na atılır. Eğri düşen, bir pulun üs­tün­de kalan ya da tah­ta­nın dışına kaçan zarla oy­nan­maz; atış iki zarla bir­lik­te tek­rar­la­nır. Sıra, rakip zar­la­rı­nı eline aldığı anda size geçer; ondan önce at­tı­ğı­nız zar sa­yıl­maz. Burada an­la­tı­lan ge­le­nek­sel masa ada­bı­dır; tur­nu­va yö­net­me­lik­le­ri saat, zar kutusu ya da dört zar kul­la­nı­mı­na göre bu ay­rın­tı­lar­da far­klı­lık gös­te­re­bi­lir.

2.4 Türk ve uluslararası kurallar

İki sette de hane sayımı, zar ku­ral­la­rı ve kapı man­tı­ğı ay­nı­dır. Far­klar baş­lan­gıç­ta, pu­an­la­ma­da ve iki oyun içi ay­rın­tı­da top­la­nır: yaygın Türk tav­la­sın­da kendi ka­le­niz­de kırıp kaçmak ve top­la­ma sı­ra­sın­da pul çı­kar­mak müm­kün­ken pip har­ca­mak yasak sa­yı­lır. Aşa­ğı­da­ki tablo yaygın ku­ral­la­ra gö­re­dir; ma­sa­dan masaya küçük far­klar ola­bi­lir.

Pul ve Zar'da iki kural se­tiy­le de oy­na­ya­bi­lir­si­niz. Bu ki­tap­ta iki set ara­sın­da fark olan yer­ler­de her iki kural da ayrıca be­lir­til­miş­tir; oyuna baş­la­ma­dan han­gi­siy­le oy­na­ya­ca­ğı­nı­zı seç­me­niz ye­ter­li­dir.

2.5 Pul ve Zar'da oyun ekranı

Maç baş­la­dı­ğın­da tah­ta­nın çev­re­sin­de, oyunun du­ru­mu­nu gös­te­ren alan­lar be­li­rir. Şekil 2.3 sizin hamle sı­ra­nız­dan alın­mış­tır; nu­ma­ra­la­rın kar­şı­lı­ğı al­tın­da.

1. Rakip kartı: Ra­ki­bi­ni­zi ("Bil­gi­sa­yar · Orta" gibi, zorluk dü­ze­yiy­le), pip sa­yı­sı­nı, maç saati açıksa kalan sü­re­si­ni ve maç­ta­ki pu­a­nı­nı gös­te­rir. Bil­gi­sa­yar dü­şü­nür­ken "Dü­şü­nü­yor…" yazar.
2. Menü: Oyunu du­rak­la­tır. Açılan kartta devam etmek, ayar­lar, "Nasıl Oy­na­nır" kartı, hamle geç­mi­şi, maçlar, maç eşit­li­ği tab­lo­su, pes etmek ve maçtan çıkmak vardır. Esc tuşu da aynı işi görür.
3. Maç bil­gi­si: Maçın kaç puana kadar oy­nan­dı­ğı­nı (otu­rum­da "Oturum" yazar) ve ka­çın­cı oyunda ol­du­ğu­nu­zu gös­te­rir. Ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da al­tın­da küp gös­ter­ge­si durur. En alt­ta­ki satır ko­nu­mun türünü söyler: "Koşu oyunu", "Sal­dı­rı", "Arka oyun", "Tutma oyunu" gibi (oyun plan­la­rı 4.4'te). Maç bil­gi­si­ne do­ku­nun­ca (Mac'te tık­la­yın­ca) planın bir cüm­le­lik açık­la­ma­sı ipucu sa­tı­rın­da be­li­rir; satır Ayar­lar'daki "Konum türünü göster" ile ka­pa­nır.
4. Zarlar: Sizin zar­la­rı­nız tah­ta­nın sağ ya­rı­sı­na, bil­gi­sa­ya­rın­ki­ler sol ya­rı­sı­na düşer.
5. Top­la­ma böl­me­si: Tah­ta­nın sa­ğın­da­ki yeşil bölme. Top­la­nan pul­la­rı­nız alt ya­rı­sı­na, ra­ki­bin­ki­ler üst ya­rı­sı­na di­zi­lir.
6. Sizin kar­tı­nız: Pip sa­yı­nı­zı, maç saati açıksa kalan sü­re­ni­zi, maç pu­a­nı­nı­zı ve sıra siz­dey­se "Sıra sende" uya­rı­sı­nı gös­te­rir.
7. İpucu satırı: O an ne ya­pa­bi­le­ce­ği­ni­zi kısaca söyler. Ge­çer­siz bir hamle de­ne­di­ği­niz­de ne­de­ni­ni de burada okur­su­nuz, ör­ne­ğin "Bu pul bu zarla oy­na­na­maz".

İsteğe bağlı düğ­me­ler. Ayar­lar'da açar­sa­nız sağ altta üç düğme daha be­li­rir: "İpucu" Usta mo­to­ru­nun öner­di­ği ham­le­yi tah­ta­da işa­ret­ler (⌘I); "Geri Al" o sırada oy­na­dı­ğı­nız adım­la­rı geri alır (⌘Z); "Tamam" ise oto­ma­tik onay ka­pa­lıy­ken eli­ni­zi bi­ti­rir ve sırayı rakibe verir (Return). Ay­rın­tı­sı 5.3'te.

Oyuna baş­la­ma­dan. Yeni maç pa­ne­lin­de zorluk dü­ze­yi­ni (ya da gücünü size göre ayar­la­yan "Uyar­la­nır" rakibi), kural setini (Türk tav­la­sı ya da ulus­la­ra­ra­sı), is­ter­se­niz maç sa­a­ti­ni, maç uzun­lu­ğu­nu ya da ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da otu­ru­mu ve pul ren­gi­ni­zi se­çer­si­niz. Bu se­çim­ler maç bo­yun­ca ge­çer­li­dir; ay­rın­tı­sı 5.1'de.

Bir sıra nasıl geçer? Sıra size ge­lin­ce zarlar ken­di­li­ğin­den atılır ve deri ku­pa­dan tah­ta­ya dö­kü­lür; ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da vido çe­ke­bi­le­ce­ği­niz elde uy­gu­la­ma bekler, zarı "Zar At" düğ­me­siy­le ya da Boşluk tu­şuy­la siz atar­sı­nız. Pu­lu­nu­zu sü­rük­le­yip bı­ra­ka­rak ya da önce pula, sonra gi­de­ce­ği haneye tık­la­ya­rak oy­nar­sı­nız; oy­na­na­bi­lir pullar parlar, gi­de­bi­le­cek­le­ri ha­ne­ler hal­kay­la gös­te­ri­lir. Son adımı oy­na­yın­ca eliniz biter ve sıra rakibe geçer. Zarı her el ken­di­niz atmak, eli "Tamam" ile onay­la­mak ya da adım­la­rı geri almak is­ter­se­niz bun­la­rı Ayar­lar'dan se­çer­si­niz; ay­rın­tı­sı 5.3'te. Ku­ral­la­ra aykırı bir ham­le­yi uy­gu­la­ma zaten kabul etmez. Zar­la­rı masada ken­di­niz atmak is­ter­se­niz Ayar­lar'daki "Gerçek zarla oyna" açık­ken yüz­le­ri siz gi­rer­si­niz (5.2).

Pip sayısı ne an­la­tır? Kart­lar­da­ki pip, o oyun­cu­nun bütün pul­la­rı­nı eve ge­ti­rip top­la­mak için daha kaç hane yü­rü­me­si ge­rek­ti­ği­dir. Sayısı küçük olan ya­rış­ta ön­de­dir. Ay­rın­tı­sı 4.2'de.

3. Bölüm

Oyunun kuralları

Bu bölüm oyunun bütün ku­ral­la­rı­nı sı­ray­la an­la­tır: pul­la­rın ha­re­ke­ti, çift zar, mec­bu­ri hamle, kırma ve kırık pulun girişi, top­la­ma, pu­an­la­ma ve vido küpü.

3.1 Pulların hareketi

Sırası gelen oyuncu iki zar atar ve zar­lar­da­ki sa­yı­lar kadar pul iler­le­tir. Bu bölüm, bir zarı nasıl oy­na­ya­ca­ğı­nı­zı adım adım an­la­tır.

Zarı okumak

Zarlar pul­la­rın kaç hane iler­le­ye­ce­ği­ni söyler. 4 gelen zar, bir pulun 4 hane iler­le­me­si de­mek­tir. Sa­yar­ken pulun dur­du­ğu haneyi say­maz­sı­nız; bir son­ra­ki ha­ne­den baş­lar­sı­nız. 13. ha­ne­de­ki pul 4 ile 12, 11, 10, 9 diye sa­ya­rak 9. haneye gider.

Tav­la­da geri vites yoktur: bir pul yal­nız­ca nu­ma­ra­sı daha küçük ha­ne­le­re doğru, yani ka­le­si­ne yak­la­şa­rak yü­rü­ye­bi­lir.

İki zar, iki ayrı hamle

Eli­niz­de­ki iki zarı iki ayrı hak gibi dü­şü­nün. 5-3 gel­di­ğin­de bu hak­la­rı di­le­di­ği­niz gibi kul­la­nır­sı­nız:

• 5'i bir pulla, 3'ü başka bir pulla oy­na­ya­bi­lir­si­niz.
• İki­si­ni de aynı pula verip onu toplam 8 hane ta­şı­ya­bi­lir­si­niz; önce 3'ü de oy­na­ya­bi­lir­si­niz, önce 5'i de.

Tek pulla iki zar oy­na­dı­ğı­nız­da pul as­lın­da iki ayrı sıç­ra­ma yapar ve ilk sıç­ra­ma­nın bit­ti­ği haneye bir an için basar. O ara hane de pulun ba­sa­bi­le­ce­ği bir yer ol­ma­lı­dır. İki zarın top­la­mı­nı tek se­fer­de sayıp ara­da­ki haneyi at­la­mak mümkün de­ğil­dir.

Tersi de ge­çer­li­dir: tek bir zarı par­ça­la­ra ayı­ra­maz­sı­nız. Bir 5'i 3 ve 2 diye iki farklı pula pay­laş­tır­mak kurala ay­kı­rı­dır; her zar bütün olarak tek bir pula aittir.

Pul nereye konabilir?

Bir pulu iler­let­ti­ği­niz­de varış ha­ne­si­nin durumu önem­li­dir. Dört ih­ti­mal vardır:

İki ya da daha fazla pulun bir­lik­te dur­du­ğu haneye kapı di­yo­ruz. Kapıyı bir duvar gibi dü­şü­nün: rakip o haneye ne ine­bi­lir ne de iki zarlık bir ham­le­de ona ara durak olarak ba­sa­bi­lir. Kendi ka­pı­la­rı­nı­zı akıl­lı­ca kurmak, ra­ki­bin yolunu da­ralt­ma­nın en etkili yo­lu­dur.

3.2 Çift zar

İki zar aynı sayıyı gös­ter­di­ğin­de (1-1'den 6-6'ya kadar) eli­ni­ze bir ik­ra­mi­ye geçer: o sayıyı iki değil, tam dört hamle olarak kul­la­nır­sı­nız. 5-5 gelen oyuncu dört ayrı 5 ham­le­si yapar ve top­lam­da 20 hane iler­ler. Bu atış­la­ra çift denir.

Dört ham­le­yi di­le­di­ği­niz gibi da­ğı­ta­bi­lir­si­niz: dört ayrı pula birer kez, iki pula ikişer kez ya da tek bir pula dört kez. Tek pulla birden fazla adım atı­yor­sa­nız, uğ­ra­dı­ğı her ara durak açık ol­ma­lı­dır.

3.3 Mecburi hamle

Zar at­tık­tan sonra "bu eli ge­çi­yo­rum" deme hak­kı­nız yoktur. Zar­la­rın izin ver­di­ği bir hamle varsa yapmak zo­run­da­sı­nız. Hangi zarı ne kadar kul­la­na­ca­ğı­nı­zı şu so­ru­lar­la bu­la­bi­lir­si­niz:

1. İki zarı da kul­la­nan bir hamle var mı? Varsa onu yap­ma­lı­sı­nız. Ak­lı­nı­za gelen ilk hamle bir zarı boşa çı­ka­rı­yor­sa, iki zarın da sığ­dı­ğı başka bir yol arayın.
2. Yal­nız­ca bir zar mı oy­na­na­bi­li­yor? O zaman oy­na­na­bi­len zarı kul­la­nır­sı­nız, öteki yanar.
3. Zarlar tek tek oy­na­na­bi­li­yor ama ikisi birden sığ­mı­yor mu? Bu du­rum­da seçim size kalmaz; büyük sayılı zarı kul­la­nır­sı­nız. Şekil 3.4 bunu gös­te­ri­yor.
4. Hiçbir zar oy­na­na­mı­yor mu? Eliniz boşa gider ve zar sırası rakibe geçer.
5. Çift mi geldi? Dört ham­le­nin hepsi sığ­mı­yor­sa, yasal olarak oy­na­na­bi­le­cek en fazla sayıda ham­le­yi yapmak zo­run­da­sı­nız; hamle sırası bu sayıyı et­ki­li­yor­sa daha çok hamle oy­na­tan sırayı seç­me­li­si­niz. Ka­lan­lar yanar.

Bu ku­ral­la­rın so­nu­cun­da bazen oy­na­ya­bi­le­ce­ği­niz tek bir hamle kalır; buna mec­bu­ri hamle denir. Di­ji­tal tav­la­da bu ku­ral­la­rı uy­gu­la­ma ken­di­si de­net­ler ve kurala aykırı ham­le­ye izin vermez; gerçek tah­ta­da ise dikkat etmek size kalır.

3.4 Açık pul ve kırma

Tav­la­yı he­ye­can­lı kılan şey kır­ma­dır. Önce iki durumu bir­bi­rin­den ayır­mak ge­re­ki­yor:

• Açık: Bir hanede yalnız başına kalmış pul. Ko­ru­ma­sız­dır; rakip üstüne ge­lir­se ye­rin­den olur.
• Kapı: Aynı renk­ten en az iki pulun pay­laş­tı­ğı hane. Burada duran pul­la­ra do­ku­nu­la­maz.

Ra­ki­bin açı­ğı­nın dur­du­ğu haneye pu­lu­nu­zu in­dir­di­ği­niz­de o açığı kırmış olur­su­nuz. Kı­rı­lan pul tah­ta­dan alınıp or­ta­da­ki köp­rü­ye otur­tu­lur. Rakip için bu ciddi bir geri adım­dır: pul yol­cu­lu­ğa en baştan baş­la­mak zo­run­da­dır ve o pul tah­ta­ya dönene kadar ra­ki­bin elleri bağ­lı­dır.

Bil­me­niz ge­re­ken­ler:

1. Kırmak zo­run­lu de­ğil­dir. Bir açığı kı­ra­bi­le­cek­ken başka bir hamle yap­ma­yı se­çe­bi­lir­si­niz.
2. Kır­dık­tan sonra aynı pulla yo­lu­nu­za devam ede­bi­lir­si­niz. Ör­ne­ğin 4-2 ile bir pulu 4 hane gö­tü­rüp kı­ra­bi­lir, sonra aynı pulu 2 hane daha iler­le­te­bi­lir­si­niz. Buna "vur kaç" denir. Ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da tah­ta­nın her ye­rin­de ser­best­tir; yaygın Türk tav­la­sın­da ve Yunan portes'inde ise kendi ka­le­niz­de kır­dık­tan sonra aynı pulla kaçmak ya­sak­tır. Pul ve Zar'da Türk ku­ral­la­rıy­la oy­nar­ken bu yasağı yeni maç pa­ne­lin­de­ki "Kırıp kaçmak yasak" se­çe­ne­ğiy­le aça­bi­lir­si­niz; ön­ta­nım­lı olarak ka­pa­lı­dır.
3. Aynı ham­le­de birden fazla açık kı­ra­bi­lir­si­niz; ör­ne­ğin bir pul iki zarın ara du­ra­ğın­da bir açığı, va­rı­şın­da başka bir açığı kı­ra­bi­lir.
4. Aynı ku­ral­lar sizin için de ge­çer­li­dir. Açık bı­rak­tı­ğı­nız pul, ra­ki­bin zarı tu­tar­sa kı­rı­lır. Bu yüzden mümkün ol­du­ğun­da pul­la­rı­nı­zı ikili tut­ma­ya ça­lı­şın.

3.5 Kırık pulu oyuna sokmak

Kendi pu­lu­nuz kı­rıl­dı­ğın­da, sı­ra­nız gel­di­ğin­de gün­de­mi­niz­de tek madde vardır: o pulu tah­ta­ya geri in­dir­mek. Köp­rü­de bek­le­yen pu­lu­nuz olduğu sürece diğer pul­la­rı­nız donmuş sa­yı­lır.

Ne­re­den girer? Kırık pul yol­cu­lu­ğa baştan, yani ra­ki­bin ka­le­sin­den başlar. Gir­di­ği haneyi zar be­lir­ler. Ra­ki­bin ka­le­si­ni uçtan köp­rü­ye doğru 1'den 6'ya sayın: 1 atar­sa­nız tah­ta­nın kö­şe­sin­de­ki haneye, 6 atar­sa­nız köp­rü­ye bi­ti­şik haneye gi­rer­si­niz. Sizin nu­ma­ra­lan­dır­ma­nız­la:

Zarın gös­ter­di­ği hanede hiç pul ol­ma­ya­bi­lir, sizin pul­la­rı­nız ola­bi­lir ya da ra­ki­bin tek bir pulu du­ra­bi­lir. Üç du­rum­da da gi­rer­si­niz; so­nun­cu­sun­da gi­rer­ken o pulu kırmış olur­su­nuz. Yal­nız­ca ra­ki­bin kapısı olan hane size ka­pa­lı­dır.

Adım adım giriş:

1. Zar­la­rı atın ve her zarın ra­ki­bin ka­le­sin­de hangi haneye denk gel­di­ği­ne bakın.
2. Denk gelen ha­ne­ler­den en az biri size açıksa pu­lu­nu­zu oraya koyun.
3. Giriş bir zarı kul­la­nır. Öteki zar ser­best kalır; onu is­te­di­ği­niz pulla, is­ter­se­niz yeni giren pulla oy­nar­sı­nız.
4. Köp­rü­de iki pu­lu­nuz varsa iki zar da gi­riş­le­re gider. Yal­nız­ca biri gi­re­bi­li­yor­sa onu in­di­rir­si­niz; ikinci pul köp­rü­de bek­le­di­ği için o el başka hamle ya­pa­maz­sı­nız.

Giriş tek zarla ya­pı­lır. Di­ye­lim ki 5-2 at­tı­nız; 20 ve 23 ra­ki­bin kapısı, 18. hane ise boş. İki zarı bir­leş­ti­rip 7 hane sa­ya­rak doğ­ru­dan 18'e ine­mez­si­niz. Pul önce tek bir zarla ra­ki­bin ka­le­sin­de­ki açık bir haneye girmek zo­run­da­dır; burada ikisi de kapalı olduğu için giriş yoktur.

Gele

İki zarın gös­ter­di­ği ha­ne­le­rin iki­sin­de de ra­ki­bin kapısı varsa köp­rü­de­ki pu­lu­nuz o el dı­şa­rı­da kalır. Bu ta­lih­siz atışa gele denir. Köp­rü­de pul varken başka pul oy­na­na­ma­dı­ğı için eliniz boşa gider; bir son­ra­ki sı­ra­nız­da şan­sı­nı­zı ye­ni­den de­ner­si­niz.

Tatil

En kötü ih­ti­mal, ra­ki­bin ka­le­sin­de­ki altı ha­ne­nin al­tı­sı­nın da kapı ol­ma­sı­dır. Bu du­rum­da zarlar ne ge­lir­se gelsin giriş hanesi bu­lun­maz; buna tatil denir. Rakip ka­pı­la­rın­dan birini bozana kadar sı­ra­nız her se­fe­rin­de ham­le­siz geçer; masada zar atmaya bile gerek yoktur, sıra doğ­ru­dan rakibe geçer. Pul ve Zar'da da böy­le­dir: zar atıl­maz, ek­ran­da "Tatil" yazar ve sıra doğ­ru­dan rakibe geçer.

3.6 Toplama

Ya­rı­şın son düz­lü­ğü pul­la­rı tah­ta­dan çı­kar­mak­tır; buna top­la­ma denir. Bunun bir ön koşulu var: tah­ta­da­ki pul­la­rı­nı­zın tamamı ka­le­niz­de, yani 1–6 ara­sın­da­ki ha­ne­ler­de olmalı. Tek bir pu­lu­nuz bile dı­şa­rı­day­sa ya da köp­rü­de bek­li­yor­sa top­la­ma­ya baş­la­ya­maz­sı­nız.

Temel kural

Kural ba­sit­tir: zarın sayısı, pul ala­ca­ğı­nız haneyi gös­te­rir. 6 ge­lir­se 6. ha­ne­den, 2 ge­lir­se 2. ha­ne­den bir pulu kal­dı­rıp tah­ta­nın ke­na­rın­da­ki boş­lu­ğa ko­yar­sı­nız. Çıkan pul oyun­dan ta­ma­men ay­rıl­mış­tır.

Zarın hanesinde pul yoksa

Bazen zarın gös­ter­di­ği hane boştur. O zaman şu iki soruyu sı­ray­la sorun:

1. Daha yüksek nu­ma­ra­lı bir hanede pulum var mı? Varsa o zarla daha aşa­ğı­da­ki bir ha­ne­den pul top­la­ya­maz­sı­nız; zarı, ge­nel­lik­le o yüksek ha­ne­de­ki bir pulu iler­le­te­rek oy­nar­sı­nız.
2. Daha yük­sek­te hiç pulum yok mu? O zaman pu­lu­nu­zun bu­lun­du­ğu en yüksek ha­ne­den bir pul top­lar­sı­nız. Ör­ne­ğin en uzak­ta­ki pu­lu­nuz 4'teyse, 6 da 5 de o pulu toplar.

Toplamak zorunda değilsiniz

Ku­ral­la­ra uygun başka bir ham­le­niz varsa pul çı­kar­mak zo­run­da de­ğil­si­niz. Pul­la­rı kale içinde ileri kay­dı­rıp top­la­ma­yı son­ra­ya bı­rak­ma­ya sal­la­mak denir. Rakibe kı­rı­la­bi­le­cek bir açık ver­me­mek için bu bazen en akıl­lı­ca se­çim­dir. Aynı pulu bir zarla kay­dı­rıp öbür zarla tah­ta­dan çı­kar­mak da ser­best­tir. Bu ser­best­lik ulus­la­ra­ra­sı kurala aittir; yaygın Türk tav­la­sın­da pul çı­kar­mak müm­kün­ken küçük zarla pulu iler­le­tip pip har­ca­mak yasak sa­yı­lır. Pul ve Zar'da Türk ku­ral­la­rıy­la oy­nar­ken bu yasağı yeni maç pa­ne­lin­de­ki "Sal­la­mak yasak" se­çe­ne­ğiy­le aça­bi­lir­si­niz; ön­ta­nım­lı olarak ka­pa­lı­dır.

Toplarken kırılırsanız

Ra­ki­bin sizin ka­le­niz­de bek­le­yen bir pulu varsa, top­la­ma sı­ra­sın­da bı­rak­tı­ğı­nız açık kı­rı­la­bi­lir. O zaman top­la­ma durur: kı­rı­lan pul önce ra­ki­bin ka­le­sin­den oyuna gir­me­li, tah­ta­yı do­la­şıp ka­le­ni­ze dön­me­li­dir. Tah­ta­da kalan bütün pul­la­rı­nız ye­ni­den ka­le­niz­de top­lan­dı­ğın­da kal­dı­ğı­nız yerden devam eder­si­niz.

3.7 Oyunun sonu ve puanlar

Pul­la­rı­nın hep­si­ni ilk çı­ka­ran taraf oyunu alır. Ka­zan­cın bü­yük­lü­ğü ise bitiş anında ra­ki­bi­ni­zin ne kadar geride kal­dı­ğına bağ­lı­dır. Oyun bit­ti­ğin­de ra­ki­bin pul­la­rı­na bakın; aşa­ğı­da­ki üç du­rum­dan biri ge­çer­li ola­cak­tır:

Ör­nek­ler:

• Siz son pu­lu­nu­zu top­la­dı­ğı­nız­da rakip 4 pul top­la­mış­sa normal oyun ka­za­nır­sı­nız: 1 puan.
• Rakip tek bir pul bile top­la­ya­ma­dıy­sa ama köp­rü­de ve sizin ka­le­niz­de pulu kal­ma­mış­sa mars ya­par­sı­nız: 2 puan.
• Rakip hiç pul top­la­ya­ma­dıy­sa ve bir pulu hâlâ köp­rü­de ya da sizin ka­le­niz­dey­se kat­mer­li mars ya­par­sı­nız: 3 puan.
• Vido küpü 8'deyken mars yapan oyuncu 8 × 2 = 16 puan alır.

Türk tav­la­sın­da kat­mer­li mars ayrı bir sonuç de­ğil­dir; o durum da mars sa­yı­lır ve 2 puan ge­ti­rir. Hangi kural se­tiy­le oy­na­dı­ğı­nı­zı oyun­dan önce net­leş­ti­rin.

Maç puanı. Tavla ço­ğun­luk­la tek oyun değil, be­lir­li bir puana kadar oy­na­nır; tur­nu­va­lar­da bu ge­nel­lik­le 5, 7 ya da 11 pu­an­dır. Her oyunun so­nun­da ka­za­na­nın puanı ha­ne­si­ne ya­zı­lır; vidolu oy­na­nı­yor­sa puan küp de­ğe­riy­le çar­pı­lır. Hedef puana ilk ulaşan maçı ka­za­nır. Bu yüzden mars yapmak ya da mars­tan kaçmak maçın so­nu­cu­nu de­ğiş­ti­re­bi­lir.

3.8 Vido küpü

Vido küpü, üze­rin­de sa­yı­lar olan ama hiç atıl­ma­yan bir küptür. Yüz­le­rin­de 2, 4, 8, 16, 32 ve 64 yazar ve yal­nız­ca oyunun o anki de­ğe­ri­ni gös­te­rir. Tür­ki­ye'deki ma­hal­le tav­la­sın­da pek gö­rül­mez; buna kar­şı­lık ulus­la­ra­ra­sı tur­nu­va­la­rın ve çev­ri­mi­çi maç­la­rın vaz­ge­çil­me­zi­dir. Pul ve Zar'da vido küpü de vardır; oyunun ba­şın­da ulus­la­ra­ra­sı kural setini seç­ti­ği­niz­de kul­la­nı­lır; vido çekmek ve tek­li­fe yanıt vermek 5.4'te an­la­tı­lı­yor. Vi­do­suz oy­na­ya­cak­sa­nız bu bölümü at­la­ya­bi­lir­si­niz.

Küpün yeri ve anlamı

Oyun baş­lar­ken küp iki oyun­cu­nun or­ta­sın­da durur ve üst yü­zün­de 64 okunur. Küpte 1 yaz­ma­dı­ğı için 64 burada "henüz kat­lan­ma­dı, oyun 1 puan" an­la­mı­na gelir. Küp or­ta­day­ken ilk tek­li­fi ikiniz de ya­pa­bi­lir­si­niz. Bir teklif kabul edil­dik­ten sonra ise küpün kimin önünde dur­du­ğu, sı­ra­da­ki teklif hak­kı­nın kimde ol­du­ğu­nu gös­te­rir. Pul ve Zar'da küp, sağ üst­te­ki maç bil­gi­si­nin al­tın­da gös­te­ri­lir: başta "1 Küp ortada" yazar; bir vido alın­dık­tan sonra küpün de­ğe­riy­le "Küp sende" ya da "Küp ra­kip­te" okunur.

Vido çekmek adım adım

1. Ne zaman? Teklif yal­nız­ca kendi sı­ra­nız­da ve zar­la­ra do­kun­ma­dan önce ya­pı­la­bi­lir. Zar atıl­dık­tan sonra o elin fır­sa­tı geç­miş­tir.
2. Nasıl? Du­ru­mu­nu­zun iyi ol­du­ğu­nu dü­şü­nü­yor­sa­nız küpü bir son­ra­ki değere (ilk se­fer­de 2'ye) çe­vi­rip rakibe uzatır ve "vido" der­si­niz. Anlamı şudur: "Bu oyunu iki katına oy­na­ya­lım mı?"
3. Rakip ne ya­pa­bi­lir?
   • Alır: Küpü, kat­lan­mış değer (ilk vidoda 2) yukarı ba­ka­cak şe­kil­de kendi ta­ra­fı­na alır; oyun kal­dı­ğı ko­num­dan, artık iki kat de­ğer­le sürer.
   • Pas der: Oyunu o anda teslim eder. Kay­bet­ti­ği puan, küpün teklif ya­pıl­ma­dan önceki de­ğe­ri­dir; ilk tek­lif­te bu 1 pu­an­dır.
4. Son­ra­ki teklif kimin? Küp, tek­li­fi kabul eden oyun­cu­ya geçer ve bir son­ra­ki kat­la­ma hakkı yal­nız­ca onun­dur. Bu yüzden tek­lif­ler hep kar­şı­lık­lı sı­ray­la gider; aynı oyuncu arka arkaya iki kez kat­la­ya­maz.

Örnek

Di­ye­lim ki oyunun ba­şın­da ra­ki­bi­niz vido çekti ve siz al­dı­nız; küp 2'de, sizin önü­nüz­de. Birkaç el sonra oyun sizin le­hi­ni­ze dö­nün­ce küpü 4'e çe­vi­rip rakibe uza­tı­yor­su­nuz. Rakip pas derse oyunu ka­za­nır, 2 puan alır­sı­nız. Alırsa küp 4'te onun önüne geçer ve oyunun so­nun­da ka­za­nı­lan puan Tablo 3.4'ün "4" sa­tı­rın­dan okunur.

Bil­me­niz ge­re­ken­ler:

• Kat­la­ma­nın tavanı yoktur; 64'ten sonra da değer 128, 256 diye ikiye kat­lan­ma­yı sür­dü­rür. Yine de bu kadar yüksek de­ğer­le­re çok ender çı­kı­lır.
• Vido hakkı siz­dey­se, köp­rü­de bek­le­yen bir pu­lu­nu­zun olması teklif yap­ma­nı­za engel de­ğil­dir. Pul ve Zar'da tek is­tis­na ta­til­dir: ra­ki­bin kalesi ta­ma­men ka­pa­lıy­ken sıra zar atıl­ma­dan geçer ve o elde vido da çe­kil­mez.
• Vido çekip çek­me­mek, kabul edip et­me­mek oyunun en önemli beceri nok­ta­la­rın­dan­dır; öl­çü­ler bir son­ra­ki baş­lık­ta.

Vido kararları

Küpü doğru kul­lan­mak tav­la­nın en ince be­ce­ri­le­rin­den bi­ri­dir. Aşa­ğı­da­ki­ler kesin ku­ral­lar değil, baş­lan­gıç için sağlam öl­çü­ler­dir.

Kabul etmek için: Teklif al­dı­ğı­nız­da yak­la­şık olarak ken­di­ni­ze şunu sorun: "Bu oyunu dört kez oy­na­sam en az birini ka­za­nır mıyım?" Ka­zan­ma şan­sı­nız dörtte bir ci­va­rın­day­sa ya da daha yük­sek­se almak ge­nel­lik­le doğ­ru­dur. Çünkü pas de­yin­ce kay­bı­nız ke­sin­le­şir; al­dı­ğı­nız­da ise oyunu çe­vir­me ve küpü sonra kendi le­hi­ni­ze kul­lan­ma hak­kı­nız olur. Bu %25 ölçüsü, marsın ve ye­ni­den kat­la­ma­nın hesaba ka­tıl­ma­dı­ğı en basit mo­del­den gelir: küpü eli­niz­de tut­ma­nın değeri eşiği biraz aşağı çeker, mars riski onu yük­sel­tir, maç skoru ise iki yöne de oy­na­ta­bi­lir.

Teklif etmek için: Du­ru­mu­nuz be­lir­gin bi­çim­de iyiyse ama oyun henüz bit­me­miş­se vido çek­me­nin zamanı gel­miş­tir. Üç ha­ta­dan ka­çı­nın:

• Çok erken çekmek: Az bir üs­tün­lük­le çe­ki­len vido, rakibe hem rahat bir kabul hem de küpün sa­hip­li­ği­ni verir.
• Çok geç çekmek: Du­ru­mu­nuz o kadar iyi­le­şir ki rakip artık kabul etmez ve oyunu 1 puanla bı­ra­kır; oysa bir el önce çek­sey­di­niz alacak, siz de iki katına oy­na­ya­cak­tı­nız. Buna "pazarı ka­çır­mak" denir.
• Vido için fazla iyi konum: Konum, ra­ki­bin vidoyu ke­sin­lik­le red­de­de­ce­ği kadar güçlü ola­bi­lir. Küpü kul­lan­ma­dan oy­na­ma­ya devam edip mars­tan bek­le­di­ği­niz kazanç, ra­ki­bin pa­sıy­la ala­ca­ğı­nız 1 pu­an­dan yük­sek­se konum "vido için fazla iyi"dir. Bu ölçü Jacoby ku­ra­lı­nın uy­gu­lan­dı­ğı otu­rum­lar­da ge­çer­siz­dir; orada küp or­ta­day­ken mars tek oyun say­dı­ğın­dan küpü çe­vir­mek ge­re­kir. Maç oyu­nun­da da skor marsın de­ğe­ri­ni de­ğiş­ti­rir.

Saf ya­rış­ta 8-9-12 kuralı. Temas bit­tiy­se ve oyun yal­nız­ca pip ya­rı­şıy­sa kararı pip sayısı verir. Farkı, önde olan oyun­cu­nun pip sa­yı­sı­na bö­le­rek yüzde olarak he­sap­la­yın; siz ge­ri­dey­se­niz de ra­ki­bin, yani li­de­rin sa­yı­sı­na bölün:

Örnek: sizin pip sa­yı­nız 80, ra­ki­bin­ki 88 ise 8 pip ön­de­si­niz; bu, li­de­rin sayısı olan 80'in %10'u eder ve vido böl­ge­sin­de­si­niz. Kural ham pip sa­yı­sı­na da­yan­dı­ğı için, pul­la­rı­nı­zı alçak ha­ne­le­re yığ­dıy­sa­nız biraz daha tem­kin­li olun. Kural, sıra siz­dey­ken, temas ta­ma­men bit­ti­ğin­de ve orta ya da uzun ya­rış­lar­da ge­çer­li­dir; oyun son birkaç pula in­di­ğin­de yüzde hesabı yerine pul­la­rın yerine bakmak, maç oy­na­nı­yor­sa skoru ayrıca de­ğer­len­dir­mek ge­re­kir.

Maç ve oturum kuralları

Craw­ford kuralı: Maçta oyun­cu­lar­dan biri hedef puana ilk kez bir puan uzak­lı­ğa gel­di­ğin­de (5 pu­an­lık maçta 4 puana), hemen ar­dın­dan gelen tek oyunda küp kul­la­nıl­maz; buna Craw­ford oyunu denir. O oyun bi­tin­ce küp ye­ni­den kul­la­nı­ma girer ve maç sonuna kadar ser­best­tir. Kural maç bo­yun­ca yal­nız­ca bir kez işler; daha sonra öteki oyuncu da aynı puana gelse yeni bir Craw­ford oyunu oy­nan­maz. Amaç, geride kalan oyun­cu­nun her oyunu hemen kat­la­ya­rak ara­da­ki farkı tek oyunda ka­pat­ma­sı­nın önüne geç­mek­tir. Kural, adını Ame­ri­ka­lı oyuncu John R. Craw­ford'dan alır.

İsteğe bağlı ku­ral­lar (otu­rum­lar­da gö­rü­lür, maç­lar­da kul­la­nıl­maz):

• Oto­ma­tik vido: Baş­la­ma zar­la­rı aynı ge­lir­se küp ken­di­li­ğin­den 2'ye çev­ri­lir ve ortada kalır. Ge­nel­lik­le oyun başına bir kezle sı­nır­la­nır.
• Beaver: Vido çe­ki­len oyuncu kabul eder­ken küpü hemen bir kez daha kat­la­ya­bi­lir ve küp yine onda kalır. Vidoyu çeken oyuncu beaver'ı ala­bi­lir ya da pas di­ye­bi­lir; pas derse çek­ti­ği vi­do­nun de­ğe­ri­ni kay­be­der, ilk vidoda bu 2 pu­an­dır.
• Rac­co­on: Beaver ile kar­şı­la­şan oyuncu, yani ilk vidoyu çeken taraf, değeri hemen bir kez daha kat­la­ya­bi­lir. Küp yine vidoyu kabul eden oyun­cu­da kalır; karşı taraf ya yeni değeri kabul eder ya da oyunu o anki de­ğer­den bı­ra­kır. Beaver gibi yal­nız­ca otu­rum­lar­da gö­rü­lür.
• Jacoby kuralı: Küp or­ta­day­ken, yani oyunda hiç vido alın­ma­mış­ken, mars ve kat­mer­li mars tek oyun sa­yı­lır; oto­ma­tik vido küpü ortada kat­la­dıy­sa da kural ge­çer­li­dir. Önde olan oyun­cu­yu mars pe­şin­de koşmak yerine vido çek­me­ye teşvik eder.

4. Bölüm

Daha iyi oynamak

Ku­ral­la­rı öğ­ren­dik­ten sonra iyi oy­na­ma­nın te­mel­le­ri: örnek bir oyun, pip sayımı, açılış ham­le­le­ri, oyun plan­la­rı, açık bı­rak­ma­nın riski ve top­la­ma stra­te­ji­si.

4.1 Örnek oyun: ilk beş el

Ku­ral­la­rı bir arada görmek için bir oyunun ilk beş elini adım adım iz­le­ye­lim. Tahta baş­lan­gıç di­zi­li­şin­de, ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­la oy­nu­yo­ruz. Hane nu­ma­ra­la­rı sizin açı­nız­dan ve­ril­miş­tir.

1. Baş­la­ma zar­la­rı. Siz 3, ra­ki­bi­niz 1 atar. Yüksek atan siz­si­niz; ilk ham­le­ni­zi bu 3-1 ile oy­nar­sı­nız. 3 ile 8→5, 1 ile 6→5 oy­na­yıp 5. hanede kapı ku­rar­sı­nız. Bu, açı­lış­ta en çok öne­ri­len ham­le­ler­den bi­ri­dir.
2. Rakip 6-4 atar. Arka pul­la­rın­dan birini koş­tu­rur: sizin 1. ha­ne­niz­de­ki pul 6 ile 7'ye, 4 ile 11'e gider. Pul 11'de tek başına kalır, yani açık­tır.
3. Siz 4-2 atar­sı­nız. 2 ile 13→11 oy­na­yıp ra­ki­bin açı­ğı­nı kı­rar­sı­nız; ra­ki­bin pulu köp­rü­ye gider. 4 ile 24→20 oy­nar­sı­nız.
4. Rakip 5-5 atar. Köp­rü­de pulu olduğu için önce onu sokmak zo­run­da­dır. 5 ile gir­me­si ge­re­ken hane sizin 5. ha­ne­niz, ama orada ka­pı­nız var. Dört zarın hepsi 5 olduğu için rakip gele atmış olur; bu elde hiçbir pul oy­na­ya­maz.
5. Siz 6-5 atar­sı­nız. 24'te kalan pu­lu­nu­zu 6 ile 18'e, 5 ile 13'e gö­tü­rür­sü­nüz. 18 boş olduğu için ara durak ser­best­tir; 13'te zaten pul­la­rı­nız var.

Beş elin so­nun­da tahta Şekil 4.1'deki gibi gö­rü­nür:

Bu beş elde ha­re­ket, kapı kurma, kırma, oyuna girme ve gele ku­ral­la­rı­nın hepsi kul­la­nıl­dı. Oyun bu şe­kil­de, iki taraf pul­la­rı­nı ka­le­le­ri­ne ta­şı­yıp top­la­ya­na kadar sürer.

4.2 Pip sayımı

Tavla bir yarış olduğu için, oyunun her­han­gi bir anında "kim eve daha yakın?" sorusu çok önem­li­dir. Bunun ölçüsü pip sa­yı­sı­dır: bir oyun­cu­nun bütün pul­la­rı­nı kaleye ge­ti­rip tah­ta­dan çı­kar­ma­sı için toplam kaç hane yü­rü­me­si ge­rek­ti­ği.

Nasıl he­sap­la­nır? Her pulun uzak­lı­ğı, kendi nu­ma­ra­lan­dır­ma­nız­da­ki hane nu­ma­ra­sı­dır. 6. ha­ne­de­ki pul 6 pip, 13. ha­ne­de­ki pul 13 pip uzak­tır. Köp­rü­de­ki pul en uzak ko­num­da­dır ve 25 sa­yı­lır. Bütün pul­la­rın uzak­lık­la­rı­nı top­lar­sı­nız.

Ör­ne­ğin baş­lan­gıç­ta: 2 × 24 + 5 × 13 + 3 × 8 + 5 × 6 = 48 + 65 + 24 + 30 = 167 pip. İki oyuncu da oyuna 167 ile başlar. Her ham­le­de sa­yı­nız pulun ger­çek­ten yü­rü­dü­ğü kadar azalır (top­la­ma­da büyük zarla en yüksek ha­ne­den pul çı­kar­dı­ğı­nız­da azalma zar değeri değil, pulun bu­lun­du­ğu hane nu­ma­ra­sı ka­dar­dır); kı­rı­lan bir pul ise köp­rü­ye dön­dü­ğü için sa­hi­bi­nin sa­yı­sı­nı birden ar­tı­rır.

Pul ve Zar'da bunu he­sap­la­ma­nız ge­rek­mez. Oyuncu kart­la­rın­da­ki pip sayısı her ham­le­den sonra ken­di­li­ğin­den gün­cel­le­nir. 4.1'deki örnek oyunda siz 146, rakip 168 pipte; yani yak­la­şık üç zarlık bir üs­tün­lü­ğü­nüz var.

Bu bilgi ne işe yarar?

• Ön­dey­se­niz te­mas­tan ka­çı­nıp hızla eve dönmek ge­nel­lik­le iyi bir plan olur.
• Ge­ri­dey­se­niz yal­nız­ca ya­rış­la ka­zan­ma­nız zordur; ra­ki­bin pul­la­rı­nı kırmak ya da yolunu kesmek için fırsat kol­lar­sı­nız.
• Vi­doy­la oy­nu­yor­sa­nız, saf ya­rış­ta vido ka­rar­la­rı­nı pip farkı be­lir­ler. Hangi farkta ne ya­pı­la­ca­ğı, 3.8'deki "Vido ka­rar­la­rı" baş­lı­ğın­da an­la­tı­lı­yor.

4.3 Açılış hamleleri

Oyunun ilk ham­le­si her zaman aynı ko­num­dan ya­pıl­dı­ğı için, her zar için iyi oy­na­nış­lar bil­gi­sa­yar ana­liz­le­riy­le büyük ölçüde be­lir­len­miş­tir. Tablo 4.1, ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­la ve maç skoru hesaba ka­tıl­ma­dan oy­na­nan oyun­lar için yaygın kabul gören oy­na­nış­la­rı verir; maçta skor bazı se­çim­le­ri de­ğiş­ti­re­bi­lir. Yazım şekli "ne­re­den/nereye"dir: 8/5, 8. ha­ne­den 5. haneye de­mek­tir; (2) aynı ham­le­nin iki pulla ya­pıl­dı­ğı­nı gös­te­rir.

Tablo 4.1'deki oy­na­nış­lar, Back­gam­mon Galore si­te­sin­de­ki bil­gi­sa­yar ana­liz­le­ri­ne da­ya­nır. "Makul al­ter­na­tif" sü­tu­nun­da­ki­ler de iyi oy­na­nış­lar­dır; ana­liz­ler­de ara­la­rın­da­ki fark çok kü­çük­tür ve oyun tar­zı­nı­za göre se­çe­bi­lir­si­niz. Gü­ven­li oy­na­mak is­te­yen yeni baş­la­yan­lar 2-1'de 13/11 24/23'ü, 6-4'te ise hiç açık bı­rak­ma­yan 8/2 6/2'yi tercih ede­bi­lir. Kar­şı­laş­tır­ma için: 24/14 ile bı­ra­kı­lan açık 36 zarın 11'iyle kı­rı­lır; 24/18 13/9 ile bı­ra­kı­lan iki açık­tan en az biri ise 36 zarın 27'siyle.

Ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­da ilk hamle hiç çift olmaz. Türk ku­ra­lıy­la oy­nu­yor­sa­nız ilk zar çift de ge­le­bi­lir; o zaman şu oy­na­nış­lar iyi bir baş­lan­gıç­tır:

Bu tab­lo­la­rı ez­ber­le­me­niz ge­rek­mez. Ama hep­si­nin ortak man­tı­ğı­nı görmek öğ­re­ti­ci­dir: müm­kün­se ka­le­niz­de ya da önünde yeni kapı kurun, ku­ra­maz­sa­nız arka pul­la­rı ha­re­ket­len­di­rin ve pul­la­rı kolay kı­rı­la­cak yer­ler­de tek bı­rak­ma­yın.

4.4 Temel oyun planları

Tavla oyun­la­rı­nın çoğu birkaç ta­nı­dık plan­dan birine dö­nü­şür. Han­gi­si­nin size uygun ol­du­ğu­nu pip farkı ve tah­ta­da­ki ka­pı­lar be­lir­ler. Oyun iler­le­dik­çe bir plan­dan di­ğe­ri­ne geçmek de nor­mal­dir.

• Koşu oyunu: Pip sa­yı­sın­da ön­dey­se­niz ra­kip­le teması kesip bütün pul­la­rı­nı­zı hızla eve ta­şır­sı­nız. Temas bit­ti­ğin­de oyun saf bir zar ya­rı­şı­na döner ve önde olan ge­nel­lik­le ka­za­nır.
• Tutma oyunu (çapa): Ra­ki­bin ka­le­sin­de iki pulla bir kapı tu­tar­sı­nız. Bu "çapa" sizi kı­rıl­mak­tan korur ve rakip eve dö­ner­ken açık ve­rir­se onu kırma şansı sağlar. Ge­ri­dey­se­niz en sağlam plan­dır.
• Duvar oyunu: Yan yana ka­pı­lar ku­ra­rak ra­ki­bin arka pul­la­rı­nın önüne bir set çe­ker­si­niz. Altı kapı art arda olursa ar­ka­da­ki pul hiçbir zarla ge­çe­mez; duvarı ya­vaş­ça kaleye doğru kay­dı­rıp rakibi sı­kış­tı­rır­sı­nız.
• Sal­dı­rı: Ra­ki­bin ka­le­ni­ze giren pul­la­rı­nı tekrar tekrar kırıp ka­le­ni­zi hızla ka­pa­tır­sı­nız. Ba­şa­rı­lı bir sal­dı­rı rakibi tatile sokar ve sık sık mars ge­ti­rir; ama ba­şa­rı­sız olursa geride kendi açık­la­rı­nı­zı bı­ra­kır­sı­nız.
• Arka oyun: Çok ge­ri­dey­ken ra­ki­bin ka­le­sin­de iki çapa tutup, rakip eve top­la­nır­ken bir açık ver­me­si­ni bek­ler­si­niz. Kur­tar­ma pla­nı­dır, bi­le­rek se­çi­le­cek bir baş­lan­gıç de­ğil­dir.

Bunlar me­ka­nik ku­ral­lar değil, sez­gi­ler­dir. Za­man­la­ma, ka­pı­la­rı­nı­zın ka­li­te­si, arka pul­la­rın durumu ve mars riski, pip far­kı­nın işaret et­ti­ği­nin ter­si­ni ge­rek­ti­re­bi­lir: büyük pip üs­tün­lü­ğüy­le güçlü bir duvarı hemen bı­rak­mak da, sırf geride olduğu için iyi giden bir sal­dı­rı­yı son­lan­dır­mak da hata olur.

4.5 Açık bırakmanın riski

Bazen bir pulu tek bı­rak­mak­tan ka­çı­na­maz­sı­nız. O zaman soru şudur: nereye bı­ra­kır­sam en az kı­rı­lır? Cevabı, açığın onu kı­ra­bi­le­cek rakip puldan kaç hane uzakta olduğu be­lir­ler.

Şekil 4.2'den çı­ka­cak üç pratik ders var:

1. En teh­li­ke­li uzak­lık 6'dır. 6 hane uzak­ta­ki açık 36 zarın 17'siyle, yani hemen hemen her iki atış­tan bi­riy­le kı­rı­lır.
2. 7 ve ötesi çok daha gü­ven­li­dir. Bu uzak­lık­ta­ki bir pulu kırmak için iki zarın bir­lik­te tut­ma­sı ge­re­kir; risk yarıya yakın de­ğer­ler­den altıda bire ve daha aşa­ğı­ya iner.
3. Yakın her zaman gü­ven­li de­ğil­dir. 1 hane uzak­ta­ki açık bile 36 zarın 11'iyle kı­rı­lır.

Bu sa­yı­lar tek bir rakip pulun, arada kapı ol­ma­yan bir yolun ve ra­ki­bin köp­rü­de bek­le­yen pulu ol­ma­dı­ğı­nın var­sa­yıl­dı­ğı durum için­dir. Aynı açığa birden fazla rakip pul ba­kı­yor­sa risk artar; ka­pı­la­rı­nız ara du­rak­la­rı ka­pa­tı­yor­sa azalır. Çift­ler yü­zün­den 12, 16, 20 ve 24 gibi uzak­lık­lar da özel yol­lar­la ula­şı­la­bi­lir; risk uzak­lık­la düzgün bi­çim­de azal­maz.

4.6 Toplama stratejisi

Top­la­ma ku­ral­la­rı ba­sit­tir ama iyi top­la­mak bir be­ce­ri­dir. Aynı ko­num­dan iki oyuncu, farklı ka­rar­lar­la bir iki zar fark ya­ra­ta­bi­lir; yakın bir ya­rış­ta bu fark oyunu be­lir­ler.

Eve getirirken

• Pul­la­rı ka­le­nin yüksek ha­ne­le­ri­ne in­di­rin. Kaleye gi­rer­ken pul­la­rı 6, 5 ve 4. ha­ne­le­re yer­leş­tir­me­ye ça­lı­şın. 1 ve 2. ha­ne­le­re erken yı­ğı­lan pullar, ile­ri­de büyük zar­la­rı boşa har­ca­ma­nı­za yol açar.
• Den­ge­li da­ğı­tın. Pul­la­rın ha­ne­le­re ya­yıl­ma­sı, hangi zar ge­lir­se gelsin bir pul çı­ka­ra­bil­me­ni­zi sağlar. Boş kalan ha­ne­ler ise o sayı gel­di­ğin­de pul çı­ka­ra­ma­ma­nız de­mek­tir.
• Ge­rek­siz yere derine in­me­yin. Kaleye giren bir pulla "biraz daha iler­le­ye­yim" diye 1. haneye kadar gitmek, top­la­ma baş­la­dı­ğın­da 6 gibi büyük bir zarı yal­nız­ca 1 pip işe yarar hâle ge­ti­rir.

Temas yokken

Ra­ki­bin pul­la­rı si­zin­ki­le­rin hep­si­ni geç­miş­se artık kı­rıl­ma ih­ti­ma­li yoktur ve oyun saf bir ya­rış­tır. Bu du­rum­da temel ilke şudur: her elde mümkün olan en fazla pulu çı­ka­rın. Bil­gi­sa­yar ana­liz­le­ri bunun ko­num­la­rın ne­re­dey­se ta­ma­mın­da en iyi hamle ol­du­ğu­nu gös­te­rir; yal­nız­ca çok den­ge­siz da­ğı­lım­lar­da, son­ra­ki zar­la­rın is­ra­fı­nı azalt­mak için bir pulu içe­ri­de dü­zen­le­mek daha iyi ola­bi­lir. Pul çı­ka­ra­mı­yor­sa­nız zarı boş ha­ne­le­re pul dol­dur­mak için kul­la­nın. Çift atar­sa­nız dört pul birden çı­kar­ma fır­sa­tı­nı ka­çır­ma­yın.

Temas varken

Ra­ki­bin bir ya da iki pulu hâlâ ka­le­niz­de du­ru­yor­sa, top­la­ma bir hız yarışı değil bir gü­ven­lik oyu­nu­dur. Tek bir açık, rakibe oyunu çe­vir­me şansı verir.

• Ar­ka­dan bo­şal­tın. Önce en yüksek ha­ne­ler­de­ki pul­la­rı te­miz­le­yin. Rakip puluna yakın bek­le­yen pullar en teh­li­ke­li olan­lar­dır.
• Çift sayıda pul bı­ra­kın. Ha­ne­ler­de ikişer, dörder pul tu­tar­sa­nız pul­la­rı iki zarla ikişer ikişer kal­dı­rır, haneyi geride tek pul bı­rak­ma­dan bo­şal­tır­sı­nız. Tek sayıda pul olan hanede ise çoğu zaman bir pul yalnız kalır.
• Boş­luk­la­rı ka­pat­ma­ya ça­lı­şın. Ka­le­niz­de­ki boş ha­ne­ler, son­ra­ki zar­lar­da sizi açık ver­me­ye zor­la­ya­bi­lir.
• Ge­re­kir­se sal­la­yın. Pul çı­kar­mak açık bı­ra­ka­cak­sa, pul­la­rı kale içinde kay­dı­rıp gü­ven­de kalmak çoğu zaman daha iyidir.

Rakibi kırıp köp­rü­de bek­le­tir­ken top­la­ma­ya baş­la­dıy­sa­nız da aynı il­ke­ler ge­çer­li­dir: rakip her an girip açı­ğı­nı­zı kı­ra­bi­lir, bu yüzden ka­le­ni­zi mümkün ol­du­ğun­ca kapalı tu­ta­rak top­la­yın.

4.7 Yeni başlayanlar için ipuçları

Ku­ral­la­rı öğ­ren­dik­ten sonra ilk oyun­la­rı­nız­da şu basit il­ke­ler işi­ni­ze yarar:

1. Açık bı­ra­ka­cak­sa­nız yerini seçin. Tek pul bazen ka­çı­nıl­maz­dır; o zaman onu ra­ki­bin en az zarla kı­ra­bi­le­ce­ği yere, ter­ci­hen 7 hane ve öte­si­ne bı­ra­kın.
2. Ka­le­ni­zin ha­ne­le­ri­ni de­ğer­li bilin. Kalede kur­du­ğu­nuz her kapı, kır­dı­ğı­nız rakip pulun geri gir­me­si­ni zor­laş­tı­rır. 5 ve 4. ha­ne­ler en de­ğer­li­le­ri­dir.
3. Pul­la­rı tek yere yığ­ma­yın. Bir hanede beş altı pul bi­rik­tir­mek, o pul­la­rın hiçbir işe ya­ra­ma­dan bek­le­me­si de­mek­tir. Yı­ğın­lar­dan pul alıp yeni ha­ne­ler kur­ma­ya kul­la­nın.
4. Esnek kalın. Farklı uzak­lık­lar­da duran pullar, ge­le­cek zar­la­rın çoğunu işe yarar hâle ge­ti­rir. Aynı sa­yı­la­ra ba­ğım­lı bir di­zi­liş kur­mak­tan ka­çı­nın.
5. Ra­ki­bin yerine de dü­şü­nün. Ham­le­ni­zi yap­ma­dan önce, ra­ki­bin bir son­ra­ki za­rın­da neler ya­pa­bi­le­ce­ği­ne kısaca bakın.
6. Acele et­me­yin. Her zar için birkaç se­çe­ne­ği kar­şı­laş­tı­rın. Pul ve Zar'da oy­na­nan adım ön­ta­nım­lı olarak geri alın­maz. Farklı ham­le­le­ri de­ne­mek is­ter­se­niz Ayar­lar'da "Geri Al düğ­me­si­ni göster"i açın ve "Ham­le­yi oto­ma­tik onayla"yı ka­pa­tın; ay­rın­tı­sı 5.3'te.
7. Kay­bet­ti­ği­niz oyun­lar­dan öğ­re­nin. Tav­la­da şans tek oyunu be­lir­le­ye­bi­lir; ama aynı hatayı tekrar tekrar ya­pı­yor­sa­nız, sorun zar­lar­da de­ğil­dir.

5. Bölüm

Pul ve Zar'ı kullanmak

Bu bölüm, Pul ve Zar'da ne nasıl ya­pı­lır so­ru­su­nu adım adım ya­nıt­lar: maç kur­mak­tan ayar­la­ra ve ça­lış­ma araç­la­rı­na kadar. Düğme ve menü adları uy­gu­la­ma­da yaz­dı­ğı gi­bi­dir.

5.1 Yeni maç başlatmak

Ana menüde "Yeni Maç"a basın (⌘N). Açılan pa­nel­de beş seçim var; "Başla" ile maç başlar.

1. Zorluk: "Kolay" sık hata yapar ve öğ­ren­mek için ide­al­dir. "Orta" eği­til­miş bir sinir ağıdır, arada hata yapar. "Zor" mil­yon­lar­ca oyunla eği­til­miş sinir ağıdır. "Usta" buna ek olarak bütün zar ola­sı­lık­la­rı­nı he­sap­lar. "Uyar­la­nır" gücünü son oyun­la­rı­nı­zın oyun notuna, ana­liz­li oyu­nu­nuz yoksa de­re­ce­ni­ze (5.7) göre seçer; yon­ga­la­rın al­tın­da­ki satır hangi düzeye denk gel­di­ği­ni yazar ve güç maç bo­yun­ca de­ğiş­mez.
2. Rakip stili: "Den­ge­li", "Sal­dır­gan", "Tem­kin­li" ya da "Koşucu". Den­ge­li rakip en iyi ham­le­yi oynar. Öbür üçü, ara­la­rın­da çok küçük fark olan ham­le­ler ara­sın­da kendi eği­li­mi­ne göre seçer: sal­dır­gan kır­ma­yı ve kapı ka­pat­ma­yı, tem­kin­li pulunu açıkta bı­rak­ma­ma­yı, koşucu arka pul­la­rı­nı ka­çır­ma­yı yeğler; bunun bedeli kü­çük­tür. Stil yal­nız­ca bil­gi­sa­ya­rın hamle se­çi­mi­ni et­ki­ler; ipucu, Eğit­men ve analiz her zaman en iyi ham­le­yi esas alır. Se­çi­len stil maçla bir­lik­te sak­la­nır.
3. Ku­ral­lar: "Türk tav­la­sı" ya da "Ulus­la­ra­ra­sı". Far­kla­rı Tablo 2.1'de. Türk tav­la­sı se­çi­liy­ken al­tın­da iki ge­le­nek­sel kural gö­rü­nür: "Kırıp kaçmak yasak" ve "Sal­la­mak yasak". İkisi de ön­ta­nım­lı olarak ka­pa­lı­dır. Sa­tı­rın so­nun­da­ki "Saat" yon­ga­sı maç sa­a­ti­ni açar: her oyunda taraf başına maç uzun­lu­ğu­nun iki katı kadar dakika (1 pu­an­lık maçta 2, 15 pu­an­lık­ta 30 dakika; otu­rum­da 15 dakika) ve hamle başına 12 saniye ge­cik­me ve­ri­lir; ge­cik­me dol­ma­dan süre azal­maz. Süresi biten taraf o oyunu küp de­ğe­rin­de kay­be­der. Kalan süre oyuncu kart­la­rın­da yazar ve son 30 sa­ni­ye­de kır­mı­zı­ya döner. Seç­ti­ği­niz ku­ral­lar ve saat maç bo­yun­ca de­ğiş­mez.
4. Maç ya da oturum: "Maç (puan)" ile maçın kaç puana kadar oy­na­na­ca­ğı­nı se­çer­si­niz: 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13 ya da 15. Ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da ya­nın­da "Oturum" sek­me­si de vardır: otu­rum­da maç uzun­lu­ğu yoktur, her oyunun puanı ya­zı­lır ve otu­ru­mu is­te­di­ği­niz zaman bi­ti­rir­si­niz. Otu­rum­da "Jacoby kuralı", "Beaver", "Rac­co­on" ve "Oto­ma­tik vido" se­çe­nek­le­ri de gö­rü­nür; ne ol­duk­la­rı 3.8'deki "Maç ve oturum ku­ral­la­rı" baş­lı­ğın­da. Türk tav­la­sın­da oturum yoktur.
5. Pul rengin: "Açık" ya da "Koyu". Han­gi­si­ni se­çer­se­niz seçin, sizin pul­la­rı­nız hep alt­ta­dır. Sim­ge­nin rengi Ayar­lar'da seç­ti­ği­niz pul sti­lin­den gelir: "Kır­mı­zı ve Siyah Lake"de açık pul kır­mı­zı­dır.

Süren bir maç varken yeni maç baş­la­tır­sa­nız uy­gu­la­ma önce sorar. Süren maç kay­de­di­lir; "Maçlar" kar­tın­dan ona dö­ne­bi­lir­si­niz. Onay kar­tın­da baş­la­ya­cak maçın özeti de yazar. ⌘N ile de aynı onay gelir, oyun­lar ara­sın­da da.

5.2 Zar atmak ve pul oynamak

Sıra size gel­di­ğin­de zarlar ken­di­li­ğin­den atılır: deri ku­pa­dan tah­ta­nın sağ ya­rı­sı­na dö­kü­lür. Ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da vido çekme hak­kı­nız varsa uy­gu­la­ma bekler; tah­ta­nın sağ ya­rı­sın­da "Zar At" düğ­me­si, al­tın­da da "Vido Çek" düğ­me­si be­li­rir. Zarı düğ­me­ye, zar­la­ra ya da Boşluk tuşuna ba­sa­rak atar­sı­nız. Ayar­lar'da "Zarı oto­ma­tik at" ka­pa­lıy­sa "Zar At" düğ­me­si her eli­niz­de be­li­rir. "Gerçek zarla oyna" açıksa zar­la­rı masada ken­di­niz atar­sı­nız: "Zar At"ın ye­rin­de bir panel açılır, iki zarın yüzünü düğ­me­ler­le ya da 1–6 tuş­la­rıy­la girip "Tamam"a (Return) ba­sar­sı­nız; zarlar gir­di­ği­niz yüz­ler­le ku­pa­dan dö­kü­lür. Bil­gi­sa­ya­rın zar­la­rı­nı da siz atıp gi­rer­si­niz; baş­la­ma atı­şın­da önce sizin, sonra bil­gi­sa­ya­rın zarı so­ru­lur. Bu kipte doğ­ru­la­na­bi­lir zar (5.8) yoktur.

Zarlar atıl­dık­tan sonra oy­na­ya­bi­le­ce­ği­niz pullar parlar. Bir pulu şu yol­lar­dan bi­riy­le oy­nar­sı­nız:

• Tık­la­ya­rak: Önce pula tık­la­yın; gi­de­bi­le­ce­ği ha­ne­ler yeşil hal­kay­la gös­te­ri­lir. Sonra hedefe tık­la­yın. Ra­ki­bin açık pulunu kı­ra­cak hedef kır­mı­zı bir ni­şan­la işa­ret­le­nir.
• Sü­rük­le­ye­rek: Pulu tutup hedefe bı­ra­kın.
• Hızlı: Çift tık­la­ma pulu büyük zarla, sağ tık­la­ma küçük zarla oynar.
• Klav­yey­le: Tab oy­na­na­bi­lir pullar ara­sın­da gezer, ok tuş­la­rı hedefi seçer, Return oy­na­tır.

Zar­lar­dan han­gi­si­ni önce oy­na­ya­ca­ğı­nı­zı de­ğiş­tir­mek için tah­ta­da­ki zar­la­ra tık­la­yın. Son adımı oy­na­yın­ca eliniz ken­di­li­ğin­den biter ve sıra rakibe geçer; tek bir yasal ham­le­niz varsa uy­gu­la­ma onu sizin ye­ri­ni­ze oynar. Eli ken­di­niz onay­la­mak ya da adım­la­rı geri almak is­ter­se­niz Ayar­lar'da "Ham­le­yi oto­ma­tik onayla"yı ka­pa­tıp "Geri Al düğ­me­si­ni göster"i açın: o zaman eli­ni­zi "Tamam" (Return) bi­ti­rir, o ana kadar "Geri Al" (⌘Z) oy­na­dı­ğı­nız adım­la­rı birer birer geri alır. Hiç ham­le­niz yoksa uy­gu­la­ma "Hamle yok — gele!" der ve sıra rakibe geçer. Köp­rü­de pu­lu­nuz varken ra­ki­bin kalesi ta­ma­men ka­pa­lıy­sa zar bile atıl­maz: ek­ran­da "Tatil" yazar ve sıra doğ­ru­dan geçer.

5.3 İpucu ve oyun kolaylıkları

"İpucu" düğ­me­si ön­ta­nım­lı olarak giz­li­dir; Ayar­lar'da "İpucu düğ­me­si­ni göster"i açınca sağ altta be­li­rir. Düğme (⌘I), Usta mo­to­ru­nun o el için öner­di­ği ham­le­yi tah­ta­da işa­ret­ler; ilk adı­mı­nı­zı oy­na­yın­ca işaret kalkar. Ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da vido kararı için de öneri verir: zar at­ma­dan önce "Öneri: vido çek" ya da "Öneri: vido çekme, zarı at", bil­gi­sa­ya­rın vi­do­su­na karşı "Öneri: al" ya da "Öneri: pas de". Kul­lan­dı­ğı­nız ipuç­la­rı oyun sonu öze­ti­ne ve is­ta­tis­tik­le­re iş­le­nir.

"Eğit­men" bir öğ­ren­me ki­pi­dir; Ayar­lar'da ön­ta­nım­lı olarak ka­pa­lı­dır. Açık­ken Usta motoru her eli­ni­zi bi­ti­rir­ken oy­na­dı­ğı­nız ham­le­yi en iyi­siy­le kar­şı­laş­tı­rır. Ham­le­niz en iyi se­çe­nek­ten be­lir­gin bi­çim­de kay­bet­ti­ri­yor­sa el bitmez, bir kart gelir: ha­ta­nın bü­yük­lü­ğü puan olarak, oy­na­dı­ğı­nız hamle ve daha iyisi, tahta şe­ma­sın­da daha iyi ham­le­nin okları. "Geri Al" elin bütün adım­la­rı­nı geri alır ("Geri Al" düğ­me­si kapalı olsa da) ve aynı zar­lar­la ye­ni­den oy­nar­sı­nız; "Yine de Oyna" eli bi­ti­rir. Ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da vido ka­rar­la­rı­nı da de­net­ler: vido çek­me­niz ge­re­kir­ken zar atmak is­ter­se­niz uyarır ve kart­tan hemen vido çe­ke­bi­lir­si­niz; çek­me­me­niz ge­re­kir­ken çe­ker­se­niz ya da bil­gi­sa­ya­rın vi­do­su­na yanlış yanıt ve­rir­se­niz uyarır, ka­ra­rı­nı­zı sür­dü­rür ya da ye­ni­den dü­şü­nür­sü­nüz. Kartta Esc ilk se­çe­ne­ği seçer ("Geri Al", "Vazgeç" ya da "Ye­ni­den Düşün"); vido çek­me­niz ge­rek­ti­ği­ni söy­le­yen kartta ise yal­nız­ca kartı ka­pa­tır: ne vido çe­ki­lir ne zar atılır, karar yine siz­de­dir. "Uyarı eşiği" uya­rı­nın ne zaman ge­le­ce­ği­ni seçer: "Bütün ha­ta­lar" 0,02 puan ve üstü, "Yalnız büyük ha­ta­lar" 0,08 puan ve üstü ka­yıp­lar­da uyarır. Eğit­men uyarı ver­diy­se sayısı oyun sonu öze­ti­ne ya­zı­lır. Oyun sonu ana­li­zi yine ya­pı­lır; ham­le­yi ben­ze­tim­le de sı­na­dı­ğı için ora­da­ki kayıp biraz farklı çı­ka­bi­lir.

Eğit­men kartı, hamle ana­li­zi, in­ce­le­me paneli ve pay­la­şım kartı daha iyi ham­le­nin neden daha iyi ol­du­ğu­nu da bir cüm­ley­le söyler; cümle ampul sim­ge­siy­le baş­la­yan sa­tır­da durur, "En iyi hamle ra­ki­bin pulunu kı­rı­yor ve 5. hanede kapı ya­pı­yor" gibi. Uy­gu­la­ma iki ham­le­nin tah­ta­da­ki so­nuç­la­rı­nı kar­şı­laş­tı­rır ve yal­nız­ca en iyi ham­le­nin lehine olan far­kla­rı, en çok iki­si­ni sayar: kırma, bı­ra­kı­lan açık pul ve vuruş atışı sayısı, yeni kapı ya da çapa, du­va­rın uzun­lu­ğu, arka pul­la­rın kur­ta­rıl­ma­sı ya da ra­ki­bin­ki­le­rin tu­tul­ma­sı, ka­le­de­ki ka­pı­lar, top­la­nan pul sayısı, mars şansı ve mars riski. İn­ce­le­me­de başka bir aday se­çi­liy­se cümle o ham­le­ye göre ku­ru­lur. Ayar­lar'da "Doğal dil açık­la­ma­sı" açıksa Eğit­men kar­tın­da, hamle ana­li­zin­de ve in­ce­le­me pa­ne­lin­de bu cümle ci­haz­da­ki dil mo­de­liy­le akıcı bir hâle ge­ti­ri­lir: önce kalıp cümle gö­rü­nür, yerini model cüm­le­si alınca am­pu­lün ye­rin­de pa­rıl­tı sim­ge­si be­li­rir. Sa­yı­lar ve te­rim­ler aynen kalır, hiçbir şey ci­haz­dan çıkmaz. Se­çe­nek Apple In­tel­li­gen­ce olan ci­haz­lar­da vardır; İn­gi­liz­ce, Fran­sız­ca, Al­man­ca, İs­pan­yol­ca, Por­te­kiz­ce ve İtal­yan­ca­da ön­ta­nım­lı olarak açık, Türk­çe­de ka­pa­lı­dır, Yu­nan­ca ve Rus­ça­da yoktur.

Ayar­lar'ın "Oy­na­nış" bö­lü­mün­de eli ko­lay­laş­tı­ran se­çe­nek­ler var; "İpucu" ve "Geri Al" düğ­me­le­ri, "Gerçek zarla oyna" ve "Eğit­men" dı­şın­da hepsi ön­ta­nım­lı olarak açık­tır (Türk­çe­de "Doğal dil açık­la­ma­sı" da ka­pa­lı­dır):

• Zarı oto­ma­tik at: Sıra size ge­lin­ce zar ken­di­li­ğin­den atılır. Vido çe­ke­bi­le­ce­ği­niz el­ler­de bekler; vido kararı si­zin­dir. Ka­pa­lıy­ken zarı her el "Zar At" düğ­me­siy­le ya da Boşluk tu­şuy­la siz atar­sı­nız.
• Ham­le­yi oto­ma­tik onayla: El son adımla bir­lik­te ken­di­li­ğin­den biter. Ka­pa­lıy­ken eli­ni­zi "Tamam" düğ­me­siy­le (Return) bi­ti­rir­si­niz; "Geri Al" açıksa o ana kadar adım­la­rı geri ala­bi­lir­si­niz.
• Mec­bu­ri ham­le­yi oto­ma­tik oyna: Tek yasal hamle varsa uy­gu­la­ma onu oynar ve el biter.
• Gerçek zarla oyna: Ön­ta­nım­lı olarak ka­pa­lı­dır. Zar­la­rı masada ken­di­niz atar, yüz­le­ri gi­rer­si­niz; bil­gi­sa­ya­rın zar­la­rı­nı da siz gi­rer­si­niz. Ay­rın­tı­sı 5.2'de.
• Oy­na­na­bi­lir pul­la­rı göster ve Hedef hal­ka­la­rı­nı göster: Par­la­yan pul­la­rı ve yeşil hal­ka­la­rı açıp ka­pa­tır. Hal­ka­lar ka­pa­lıy­ken hedef hal­ka­sı yal­nız­ca klav­yey­le seç­ti­ği­niz he­def­te gö­rü­nür.
• Konum türünü göster: Maç bil­gi­sin­de ko­nu­mun türünü yazar: açılış, koşu oyunu, top­la­ma, sal­dı­rı, arka oyun, duvar oyunu, tutma oyunu ve öbür­le­ri; oyun plan­la­rı 4.4'te.
• İpucu düğ­me­si­ni göster ve Geri Al düğ­me­si­ni göster: İkisi de ön­ta­nım­lı olarak ka­pa­lı­dır: öneri is­te­ne­mez, oy­na­nan adım geri alı­na­maz. Aç­tı­ğı­nız­da düğ­me­ler sağ altta be­li­rir, ⌘I ve ⌘Z kı­sa­yol­la­rı da ça­lı­şır. "Geri Al" ka­pa­lıy­ken öneri yal­nız­ca ilk adım­dan önce is­te­ne­bi­lir.
• Eğit­men: Ön­ta­nım­lı olarak ka­pa­lı­dır. Açınca al­tın­da "Uyarı eşiği" se­çe­ne­ği be­li­rir: "Bütün ha­ta­lar" ya da "Yalnız büyük ha­ta­lar". Ay­rın­tı­sı yu­ka­rı­da.
• Doğal dil açık­la­ma­sı: Hamle açık­la­ma­sı­nı ci­haz­da­ki dil mo­de­liy­le akıcı bir cüm­le­ye çe­vi­rir; ay­rın­tı­sı yu­ka­rı­da.

5.4 Vido çekmek ve teklife yanıt vermek

Vido yal­nız­ca ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­la oy­na­nır. Sıra siz­dey­ken ve küp or­ta­day­sa ya da siz­dey­se, zar at­ma­dan önce "Vido Çek" düğ­me­si­ne basın (⌘D). Düğ­me­de küpün çı­ka­ca­ğı değer yazar, ör­ne­ğin "Vido Çek ×2". Bil­gi­sa­yar ya­nı­tı­nı hemen verir: alırsa küp ona geçer ve oyun sürer, pas derse oyunu ka­za­nır­sı­nız.

Bil­gi­sa­yar vido çek­ti­ğin­de ekrana bir kart gelir:

• Al: Oyun iki katı de­ğer­le sürer ve küp size geçer.
• Pas: Oyunu bı­ra­kır­sı­nız; rakip küpün teklif ön­ce­sin­de­ki değeri kadar puan alır.
• Beaver: Otu­rum­da, "Beaver" açıksa gö­rü­nür. Vidoyu alıp küpü hemen bir kat daha çı­ka­rır­sı­nız ve küp sizde kalır.
• İpucu: Ayar­lar'da "İpucu düğ­me­si­ni göster" açıksa gö­rü­nür; ka­ra­rı­nız için Usta mo­to­ru­nun öne­ri­si­ni gös­te­rir.

Siz vido çek­ti­ği­niz­de bil­gi­sa­yar beaver derse benzer bir kart gelir: alır­sı­nız, pas der­si­niz ya da "Rac­co­on" açıksa küpü bir kat daha çı­ka­rır­sı­nız.

Küpün değeri ve kimde olduğu sağ üst­te­ki maç bil­gi­si­nin al­tın­da yazar: "Küp ortada", "Küp sende" ya da "Küp ra­kip­te". Maçta bir taraf hedefe 1 puan kala oy­na­nan ilk oyunda küp kul­la­nıl­maz ve orada "Craw­ford oyunu" yazar.

Skor bi­lin­ci. Maçta bir ka­ra­rın değeri skora bağ­lı­dır. "Maç Eşit­li­ği" kar­tı­nı du­rak­lat­ma kar­tın­dan, Mac'te Oyun me­nü­sün­den ya da "Ça­lış­ma" kar­tın­da­ki "Skor bi­lin­ci" ka­ro­sun­dan açar­sı­nız. Tablo her skor için maçı ka­zan­ma ola­sı­lı­ğı­nı­zı verir: sa­tır­lar size, sü­tun­lar rakibe kalan puanı gös­te­rir, bu­lun­du­ğu­nuz skor altın renkli hüc­re­de­dir. Maç ya da günün konumu sü­rer­ken kartın ba­şın­da­ki "Bu skor" bölümü oyun ba­şın­da maçı ka­zan­ma ola­sı­lı­ğı­nı­zı, mars­sız alma nok­ta­sı­nı ve mars fi­ya­tı­nı yazar; Craw­ford oyunu gibi özel du­rum­lar­da kısa notlar çıkar. Otu­rum­da tablo yoktur.

5.5 Pes etmek ve oturumu bitirmek

Oyun sü­rer­ken Oyun me­nü­sün­den ya da du­rak­lat­ma kar­tın­dan "Pes Et"i seçin. Kartta kaç puanla pes ede­ce­ği­ni­zi siz öne­rir­si­niz: tek, mars ya da ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da kat­mer­li mars. Her se­çe­ne­ğin al­tın­da ra­ki­bin kabul edip et­me­ye­ce­ği ön­ce­den yazar. Rakip, ko­nu­mun va­det­ti­ğin­den düşük bir tek­li­fi red­de­der ve oyun sürer; maç skoru ve küp de hesaba ka­tı­lır. Ola­ma­ya­cak dü­zey­ler kartta gö­rün­mez: pul top­la­ma­ya baş­la­dıy­sa­nız mars ve kat­mer­li mars artık olamaz, maçta rakibe maçı zaten ka­zan­dı­ran dü­zey­den büyüğü de su­nul­maz.

Bil­gi­sa­yar da umut­suz bir ya­rış­ta ken­di­si pes ede­bi­lir.

Oturum yal­nız­ca ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­la se­çi­lir, Türk tav­la­sın­da yoktur. Otu­rum­da maç uzun­lu­ğu yoktur; otu­ru­mu "Otu­ru­mu Bitir" ile siz bi­ti­rir­si­niz. Oyun­lar ara­sın­da, oyun sonu kar­tın­dan bi­ti­rir­se­niz oturum hemen biter. Oyun sü­rer­ken bi­tir­mek is­ter­se­niz süren oyunu pes eder­si­niz; rakip kabul ederse oyunun puanı ya­zı­lır ve oturum biter. Otu­ru­mun sonucu arşive ve is­ta­tis­tik­le­re girer.

5.6 Duraklatmak ve maça sonra devam etmek

Sağ üst­te­ki "Menü" düğ­me­si ya da Esc oyunu du­rak­la­tır; ye­ni­den Esc'e ba­sın­ca oyun sürer. Du­rak­lat­ma kar­tın­da "Devam Et", "Ayar­lar", "Nasıl Oy­na­nır", "Hamle Geç­mi­şi", "Maçlar", "Maç Eşit­li­ği" (5.4), "Pes Et" ve "Maçtan Çık" bu­lu­nur. En alt­ta­ki "Kim­lik­le­ri Kop­ya­la" süren ko­nu­mun XGID'sini ve GNU Back­gam­mon bi­çi­min­de­ki konum ve maç kim­lik­le­ri­ni panoya alır, "Paylaş" konumu gö­rün­tü olarak pay­la­şır; ikisi de 5.8'de an­la­tı­lır. "Kü­tüp­ha­ne­ye Kaydet" konumu kü­tüp­ha­ne­ye ekler (5.12).

Maçlar ken­di­li­ğin­den kay­de­di­lir. "Maçtan Çık" ile ana menüye dö­ne­bi­lir, uy­gu­la­ma­yı ka­pa­ta­bi­lir­si­niz; ana me­nü­de­ki "Devam Et" son maçı kal­dı­ğı yerden açar. Birden çok ma­çı­nız varsa "Maçlar" kartı süren maç­la­rı ve biten maç­la­rın ar­şi­vi­ni lis­te­ler. Süren bir maça "Devam" ile döner, is­te­me­di­ği­ni­zi "Sil" ile kal­dı­rır, biten bir maçı "İzle" ile ilk oyu­nun­dan baş­la­ya­rak ye­ni­den izler, hamle geç­mi­şi düğ­me­siy­le oyun­la­rı­nı ve el­le­ri­ni açıp is­te­di­ği­niz oyun­dan iz­ler­si­niz. Her sa­tır­da maçın kural seti ve açık isteğe bağlı ku­ral­la­rı da yazar. Kartın "Pa­no­da­ki Konumu İncele" satırı, GNU Back­gam­mon bi­çi­min­de kop­ya­la­dı­ğı­nız bir konum kim­li­ği­ni (varsa maç kim­li­ğiy­le) ya da bir XGID'yi "Tah­ta­da Göster" ile tah­ta­da kurar; Usta motoru konumu de­ğer­len­di­rir, ay­rın­tı­sı 5.8'de.

Süren bir maçı Han­doff ile öbür ci­haz­da sür­dü­re­bi­lir­si­niz: Mac'teki maç iPad'de, iPad'deki Mac'te kal­dı­ğı yerden açılır. İki cihaz aynı Apple he­sa­bın­da, Blu­e­to­oth ve Wi-Fi açık­ken, sıra siz­dey­ken öbür ci­ha­zın Dock'unda ya da uy­gu­la­ma de­ğiş­ti­ri­ci­sin­de Pul ve Zar'ın Han­doff sim­ge­si be­li­rir; do­ku­nun­ca maç orada o elin ba­şın­dan, aynı zar­lar­la ku­ru­lur, bu­ra­da­ki kopya ana menüye bı­ra­kı­lır ve ka­yıt­lı kalır. iCloud eşit­le­me­si ge­rek­mez; ak­ta­rı­mı iş­le­tim sis­te­mi yapar.

"Devam Et" widget'ı süren son maçın sko­ru­nu, dü­ze­yi­ni ve ka­çın­cı oyunda ol­du­ğu­nu­zu ana ek­ran­da ya da ma­sa­üs­tün­de gös­te­rir; do­ku­nun­ca maç kal­dı­ğı yerden sürer, süren maç yoksa yeni maç paneli açılır. Kes­tir­me­ler ve Siri de iş görür: "Günün Ko­nu­mu­nu Aç", "Yeni Maç Başlat", "Maçı Sürdür" ve "Ça­lış­ma Kar­tı­nı Aç" ey­lem­le­ri Kes­tir­me­ler'de gö­rü­nür, Siri'ye "Pul ve Zar maçımı sürdür" demek de yeter. Spot­light ar­şiv­de­ki maç­la­rı ve kü­tüp­ha­ne­de­ki ko­num­la­rı bulur; seç­ti­ği­niz maçın hamle geç­mi­şi ya da kü­tüp­ha­ne açılır. Ayar­lar'ın "Sistem" bö­lü­mün­den açılan menü çubuğu ögesi (Mac) ve Canlı Et­kin­lik (iPad) de süren maçı gös­te­rir (5.9).

Başka prog­ram­lar­da oy­nan­mış maçlar da arşive girer: "Maçlar" kar­tın­da­ki "İçe Aktar…" düğ­me­si Jelly­fish ve XG'nin .mat, XG'nin kendi .xg ve GNU Back­gam­mon'un .sgf maç ka­yıt­la­rı­nı okur. Bu dos­ya­la­rı doğ­ru­dan da aça­bi­lir­si­niz: Mac'te Finder'da "Bir­lik­te Aç" ile (başka bir prog­ram var­sa­yı­lan de­ğil­se çift tık­la­ya­rak) ya da pen­ce­re­ye sü­rük­le­yip bı­ra­ka­rak, iPad'de Dos­ya­lar'dan; dosya açı­lın­ca "Maçlar" kartı gelir. Dos­ya­da hangi oyun­cu­nun siz ol­du­ğu­nuz yaz­ma­dı­ğı için uy­gu­la­ma iki oyun­cu­nun adını gös­te­rip "Hangi oyuncu sensin?" diye sorar; so­nuç­lar ve analiz o oyun­cu­nun gö­zün­den gös­te­ri­lir. Yasal ol­ma­yan bir hamle içeren oyun o elde ke­si­lir ve kaç oyunun ke­sil­di­ği bil­di­ri­lir. İçe ak­ta­rı­lan maç ar­şiv­de "İçe ak­ta­rıl­dı" eti­ke­ti ve dos­ya­da­ki ad­lar­la lis­te­le­nir, "İzle" ile ye­ni­den iz­le­nir; arşiv dol­du­ğun­da eski maçlar si­li­nir­ken içe ak­ta­rı­lan­lar kalır. Ar­şiv­de­ki her oyunu, kendi maç­la­rı­nız dâhil, hamle geç­mi­şin­de­ki "Analiz Et" düğ­me­siy­le son­ra­dan Usta mo­to­ru­na analiz et­ti­rir­si­niz; ha­ta­lar, aday­lar ve zar şansı 5.7'deki gibi in­ce­le­nir. "Biten maçlar" baş­lı­ğın­da­ki "Hep­si­ni Analiz Et" analiz edil­me­miş bütün oyun­la­rı arka planda sı­ray­la in­ce­ler; iler­le­me aynı sa­tır­da yazar, çarpı düğ­me­si dur­du­rur. Ana­li­zi biten maçın sa­tı­rın­da yak­la­şık PR değeri gö­rü­nür; İs­ta­tis­tik­ler kartı bun­la­rı PR eği­li­min­de toplar (5.7).

5.7 Oyun sonu, analiz ve istatistikler

Oyun bi­tin­ce bir kart sonucu gös­te­rir: ka­za­nı­lan puan, mars ya da kat­mer­li marsın nedeni, maç skoru ve oyunun özeti. Özette süre, iki ta­ra­fın zar or­ta­la­ma­sı, zar şansı, kul­lan­dı­ğı­nız ipuç­la­rı ve Eğit­men uyarı ver­diy­se sayısı yazar; zar şansı, analiz bi­tin­ce atış­la­rın ko­num­da­ki gerçek de­ğe­riy­le he­sap­la­nır (aşa­ğı­da). Maç bit­ti­ğin­de kart­ta­ki "Yeni Maç" paneli aç­ma­dan son se­çim­le­ri­niz­le yeni maç baş­la­tır; düğ­me­nin al­tın­da baş­la­ya­cak maçın özeti yazar.

Kartın or­ta­sın­da­ki "Oyun notu", Usta mo­to­ru­nun oyun­da­ki ka­rar­la­rı­nı­zı in­ce­le­me­sin­den çıkar; ya­nın­da yak­la­şık PR değeri ve hata sayısı bu­lu­nur. "Ay­rın­tı" analiz kar­tı­nı açar. Üst­te­ki "Zar şansı" bölümü iki ta­ra­fın toplam şan­sı­nı, net şansı, en şanslı ve en şans­sız atı­şı­nı­zı verir. Bir atışın şansı, o atışla oy­na­na­bi­le­cek en iyi ham­le­nin değeri ile 21 olası atışın or­ta­la­ma­sı ara­sın­da­ki fark­tır, puan olarak; 0,3 puan ve üstü şanslı ya da şans­sız, 0,6 ve üstü çok şanslı ya da çok şans­sız sa­yı­lır ve hamle geç­mi­şin­de zarın ya­nın­da bir sim­gey­le gös­te­ri­lir. Altta, en iyi se­çe­nek­ten 0,02 puan ya da daha fazla kay­bet­ti­ren ka­rar­lar lis­te­le­nir: küçük şemada karar anın­da­ki konum ve daha iyi ham­le­nin okları, ya­nın­da oy­na­dı­ğı­nız hamle, daha iyisi ve kayıp; 0,08 puan ve üstü ka­yıp­lar kır­mı­zı ya­zıy­la ve "!!" işa­re­tiy­le büyük hata olarak gös­te­ri­lir. "Aday­lar" o elin en iyi beş ham­le­ye kadar ada­yı­nı ka­yıp­la­rıy­la açar. Vido ka­rar­la­rı da lis­te­ye girer. Maç bit­ti­ğin­de maçın notu da ve­ri­lir. Lis­te­de­ki pul ha­ta­la­rı­nı "Kart­la­ra Ekle" ara­lık­lı tek­rar­la ça­lı­şa­ca­ğı­nız kart­la­ra çe­vi­rir; büyük ha­ta­lar analiz bi­tin­ce ken­di­li­ğin­den kart olur (5.12).

"Tah­ta­da Göster" kararı tah­ta­ya taşır: konum karar anın­da­ki hâ­liy­le ku­ru­lur, en iyi hamle pullar ve hedef hal­ka­la­rıy­la işa­ret­le­nir, in­ce­le­me paneli açılır: yatay pen­ce­re­de tah­ta­nın sa­ğın­da, dikey pen­ce­re­de al­tın­da. Pa­nel­de­ki yon­ga­lar­dan "Konum" işa­ret­li konuma döner; "En iyi", "Oy­na­dı­ğın" ve öbür aday­lar o ham­le­yi tah­ta­da can­lan­dı­rır, her yon­ga­da ham­le­nin en iyi­si­ne göre kaybı yazar. Vido ka­rar­la­rın­da yon­ga­lar se­çe­nek­le­ri ve ka­yıp­la­rı­nı yazar, tah­ta­da bir şey oy­nan­maz. Ok­lar­la ya da ← ve → ile önceki ve son­ra­ki hataya geçer, Boşluk ile konum, en iyi ve oy­na­nan hamle ara­sın­da do­la­şır­sı­nız. "Kim­lik­le­ri Kop­ya­la" ve "Paylaş" konumu dışarı taşır, ikisi de 5.8'de; "Kü­tüp­ha­ne­ye Kaydet" konumu kü­tüp­ha­ne­ye ekler (5.12); "Ana­li­ze Dön" karta döner, "Kapat" in­ce­le­me­yi bi­ti­rir. "Bağ­lan­tı­yı Kop­ya­la" konumu bir bağ­lan­tı olarak kop­ya­lar (5.8); "Benzer Ko­num­lar" ar­şi­vi­niz­de ve kü­tüp­ha­ne­de bu konuma en çok ben­ze­yen ko­num­la­rı bulur; "Bu­ra­dan Oyna", in­ce­le­me­ye ana me­nü­den ya da maç bit­tik­ten sonra gir­diy­se­niz, o ko­num­dan aynı zarla bir ser­best oyun baş­la­tır. Pa­ne­lin alt baş­lı­ğın­da ka­ra­rın konum türü de yazar.

Benzer Ko­num­lar. Kart en çok on iki konum lis­te­ler, ben­zer­li­ği en az yüzde 60 olan­la­rı: her sa­tır­da küçük şema, ben­zer­lik yüz­de­si, konum türü, ko­nu­mun gel­di­ği maçın tarihi, oyunu ve eli (ya da kü­tüp­ha­ne­de­ki adı) ve o elde oy­na­nan hamle. "Tah­ta­da Göster" konumu in­ce­le­me­de açar. Ar­şiv­de maç bi­rik­tik­çe sonuç artar; kü­tüp­ha­ne­de­ki bir konum için de aranır (5.12).

Pa­nel­de­ki "Derin İn­ce­le­me" düğ­me­si o ka­ra­rın aday­la­rı­nı çok daha fazla ben­ze­tim­le ye­ni­den de­ğer­len­di­rir: Usta'nın 3 kat­man­lı ara­ma­sı­na her aday için 6912 de­ne­me­lik bir ben­ze­tim ek­le­nir ve iki­si­nin or­ta­la­ma­sı alınır. Ben­ze­tim iki ba­ğım­sız tohum ya­rı­sıy­la, blok­lar hâ­lin­de koşar; blok­la­rın da­ğı­lı­mın­dan he­sap­la­nan gü­rül­tü payı so­nu­cun ya­nın­da yazar. Ka­yıp­lar ve aday­la­rın sırası yeni de­ğer­le­re göre gün­cel­le­nir; iki aday ara­sın­da­ki fark gü­rül­tü pa­yın­dan kü­çük­se ikisi de oy­na­na­bi­lir de­mek­tir. Mac'te bir iki saniye, iPad'de biraz daha uzun sürer; iler­le­me pa­nel­de yazar.

Pa­nel­de­ki "Tam Ben­ze­tim" menüsü aday­la­rı oyun sonuna dek oy­na­tır. Menüde önce hamle se­çi­mi­nin kat­ma­nı­nı, sonra deneme sa­yı­sı­nı se­çer­si­niz: "1 katman" hız­lı­dır, ben­ze­tim­de­ki ham­le­ler hızlı ağın doğ­ru­dan de­ğer­len­dir­me­siy­le se­çi­lir (648, 1296, 2592, 5184 ya da 10368 deneme); "2 katman" her ham­le­de ra­ki­bin 21 zarına bakar ve yak­la­şık üç kat sürer (648, 1296 ya da 2592 deneme). Bütün aday­lar aynı zar di­zi­le­riy­le oy­na­nır; var­yans azalt­ma her atışın şan­sı­nı so­nuç­tan düş­tü­ğü için az de­ne­mey­le dar bir gü­rül­tü payı elde edilir. Sonuç satırı deneme sa­yı­sı­nı, kat­ma­nı ve aday­la­rın en büyük gü­rül­tü payını yazar; ka­yıp­lar ve sıra yeni de­ğer­le­re göre gün­cel­le­nir. Derin İn­ce­le­me daha hız­lı­dır; Tam Ben­ze­tim ke­sin­lik ge­rek­ti­ğin­de için­dir. Ben­ze­tim bir kuy­ruk­ta sürer: in­ce­le­me­yi ka­pat­sa­nız, başka bir karara geç­se­niz ya da uy­gu­la­ma­yı ka­pat­sa­nız da kal­dı­ğı yerden devam eder; bi­tin­ce aynı kararı aç­tı­ğı­nız­da sonuç ha­zır­dır. Pa­nel­de kalan süre tah­mi­ni ve iptal düğ­me­si vardır. iPad'de ben­ze­tim yalnız uy­gu­la­ma ön­dey­ken iler­ler.

Maçta ve otu­rum­da vido ka­rar­la­rın­da da "Tam Ben­ze­tim" menüsü vardır: in­ce­le­me­de bir vido çekme ya da al / pas ka­ra­rın­da ka­ra­rın iki dalı, vido çek­me­mek ile vido çekip alın­mak, aynı zar di­zi­le­riy­le oyun sonuna dek oy­na­tı­lır. Ben­ze­tim­de iki taraf da vidoyu kul­la­nır, pas kesin he­sap­la­nır; katman ve deneme se­çe­nek­le­ri hamle ka­rar­la­rın­da­kiy­le ay­nı­dır. Bi­tin­ce se­çe­nek­le­rin ka­yıp­la­rı gün­cel­le­nir ve her se­çe­ne­ğin değeri yanına ya­zı­lır. Mac'te 1 katman ve 648 de­ne­mey­le birkaç saniye, 2 kat­man­la yirmi saniye kadar sürer; iPad'de yak­la­şık iki katı. Otu­rum­da beaver ve rac­co­on ya­nıt­la­rın­da bu menü yoktur.

Oyun sonu kar­tı­nın al­tın­da­ki düğ­me­ler­le hamle geç­mi­şi­ni açar, oyunu ye­ni­den izler, sonucu gö­rün­tü olarak pay­la­şır, ana menüye döner ya da son­ra­ki oyuna ge­çer­si­niz.

Ana me­nü­de­ki "İs­ta­tis­tik­ler" kartı ka­za­nı­lan ve oy­na­nan maç ve oyun sa­yı­la­rı­nı, ka­zan­ma ora­nı­nı, yap­tı­ğı­nız ve ye­di­ği­niz mars­la­rı, en uzun ga­li­bi­yet se­ri­ni­zi, düzeye göre so­nuç­la­rı, zar da­ğı­lı­mı­nı (her yüzün kaç kez gel­di­ği, yüz başına bek­le­nen sa­yıy­la), PR eği­li­mi­ni­zi (ar­şiv­de­ki ana­liz­li maç­la­rın yak­la­şık PR değeri es­ki­den yeniye bir çiz­gi­de; al­tın­da son, en iyi ve son beş maçın or­ta­la­ma­sı), günün konumu so­nuç­la­rı­nı (her kural için ayrı: çö­zü­len konum, seri, en iyi seri ve or­ta­la­ma kayıp; 5.12'de) ve son maç­la­rı gös­te­rir. "Derece" bölümü bil­gi­sa­ya­ra karşı oyun­la­rı­nız­dan he­sap­la­nan Elo ben­ze­ri yerel de­re­ce­ni­zi (baş­lan­gıç 1500; dü­zey­le­rin de­re­ce­le­ri Kolay 1200, Orta 1500, Zor 1700, Usta 1900), ba­sa­ma­ğı­nı­zı ("Çırak", "Kalfa", "Usta Adayı", "Usta", "Büyük Usta") ve son altı ayın mer­di­ve­ni­ni gös­te­rir. "En sık hatan" en çok puan kay­bet­ti­ği­niz en çok üç konum türünü (tür başına en az 20 karar) hata, karar sayısı ve PR'la lis­te­ler; son on oyu­nu­nuz ön­ce­ki­ler­den iyiyse "İyi­le­şi­yor", kö­tüy­se "Kö­tü­le­şi­yor" yazar. Günün konumu bö­lü­mün­de açılış sı­na­vı­nın ve günün küp ka­ra­rı­nın sayacı da durur; "Düzeye göre" bö­lü­mün­de "Uyar­la­nır" ayrı bir sa­tır­dır. Oy­na­nan otu­rum­lar ve otu­rum­lar­da­ki net puan ayrı tu­tu­lur. "İs­ta­tis­tik­le­ri Sı­fır­la" ile baştan baş­lar­sı­nız.

Kartın "Ba­şa­rım­lar" bölümü yirmi rozeti lis­te­ler: ilk zafer, on ve yüz zafer, ilk maç, 7 puan ve üstü bir maç, mars, kat­mer­li mars, 4 ve üstü küple ka­za­nı­lan oyun, Usta'ya karşı oyun ve maç, ha­ta­sız oyun, düşük PR, beş oyun­luk ga­li­bi­yet serisi, yüz oyun, günün ko­nu­mu­nu ilk de­ne­me­de, yedi gün ve otuz gün üst üste çözmek, bir maç dos­ya­sı içe ak­tar­mak, ar­şiv­de­ki bir oyunu analiz etmek ve bir kararı derin in­ce­le­me­den ge­çir­mek. Ka­za­nı­lan­lar altın renkte ve ta­ri­hiy­le, öte­ki­ler soluk ve ko­şu­luy­la gö­rü­nür; bir ba­şa­rım ka­za­nıl­dı­ğın­da ek­ra­nın üs­tün­de kısa bir bil­di­rim be­li­rir. iCloud eşit­le­me­si açıksa İs­ta­tis­tik­ler kartı ve ba­şa­rım­lar ci­haz­la­rı­nı­zın top­la­mı­nı gös­te­rir: her cihaz kendi sa­yı­la­rı­nı yazar, kart hep­si­ni toplar, günün konumu serisi or­tak­tır; "İs­ta­tis­tik­le­ri Sı­fır­la" yalnız bu ci­ha­zın sa­yı­la­rı­nı siler. Uy­gu­la­ma­nın su­nu­cu­su yoktur, hesap is­te­mez.

5.8 Hamle geçmişi, yeniden izleme ve dışa aktarma

"Hamle Geç­mi­şi" (⌘L) iki ta­ra­fın bütün el­le­ri­ni, vido ve pes olay­la­rı­nı lis­te­ler. Maçta birden çok oyun varsa üst­te­ki düğ­me­ler­le oyun se­çi­lir. Özetin al­tın­da­ki satır zar­la­rın doğ­ru­lan­ma­sı­nı sağlar: her oyunun zar­la­rı oyun ba­şın­da sa­bit­le­nen gizli bir to­hum­dan tü­re­ti­lir; oyun sü­rer­ken kilit sim­ge­siy­le to­hu­mun ta­ah­hü­dü, oyun bi­tin­ce to­hu­mun ken­di­si yazar ve "Doğ­ru­la" ka­yıt­ta­ki her atışın bu to­hum­dan gel­di­ği­ni de­net­ler. Gerçek zarla oy­na­nan, içe ak­ta­rı­lan ve eski oyun­lar­da bu satır yoktur.

Biten bir oyunu "Ye­ni­den İzle" ile gerçek can­lan­dır­ma­lar­la baştan iz­le­ye­bi­lir­si­niz: ← ve → eller ara­sın­da gezer, Boşluk oy­na­tır ve dur­du­rur. Maç bit­tiy­se ya da iz­le­me­ye ana me­nü­den gir­diy­se­niz izleme çu­bu­ğun­da­ki "Bu­ra­dan Oyna" o elden aynı skor, küp ve zarla bir ser­best oyun baş­la­tır; rakip iz­le­nen maçın dü­ze­yin­de­dir, ser­best oyun kay­de­dil­mez ve is­ta­tis­ti­ğe girmez. Maçta birden çok oyun varsa pa­ne­lin üst sa­tı­rın­da oyun nu­ma­ra­sı ve oyunun ba­şın­da­ki skor yazar; ya­nın­da­ki ok­lar­la önceki ve son­ra­ki oyuna ge­çer­si­niz, bir oyunun son elin­den sonra → son­ra­ki oyunun başına, ilk elin­den önce ← önceki oyunun sonuna gider. "Dışa Aktar…" maç kay­dı­nı üç bi­çim­de yazar: oku­na­bi­lir metin (.txt), Jelly­fish ve XG'nin oku­du­ğu .mat ve GNU Back­gam­mon'un .sgf biçimi. Böy­le­ce ma­çı­nı­zı bu prog­ram­lar­la ayrıca in­ce­le­ye­bi­lir­si­niz; on­la­rın ka­yıt­la­rı­nı da "İçe Aktar…" ile alır­sı­nız, 5.6'da.

Her ko­nu­mun GNU Back­gam­mon bi­çi­min­de iki kim­li­ği vardır: 14 ka­rak­ter­lik konum kim­li­ği pul­la­rın yerini, 12 ka­rak­ter­lik maç kim­li­ği skoru, küpü, sırayı ve zar­la­rı taşır. Du­rak­lat­ma kar­tın­da­ki, in­ce­le­me pa­ne­lin­de­ki ve konum dü­zen­le­yi­ci­de­ki "Kim­lik­le­ri Kop­ya­la" iki­si­ni, eX­tre­me Gammon ve BGBlitz'in oku­du­ğu XGID ile bir­lik­te panoya alır. "Bağ­lan­tı­yı Kop­ya­la" konumu "pul­ve­zar://konum" ile baş­la­yan bir bağ­lan­tı olarak verir; bağ­lan­tı­yı açan ci­haz­da Pul ve Zar konumu in­ce­le­me pa­ne­lin­de kurar. Kim­lik­le­ri GNU Back­gam­mon'a ya da bu biçimi ta­nı­yan başka bir prog­ra­ma ya­pış­tı­ra­rak konumu orada aynen kurar, bir foruma ya­za­rak baş­ka­la­rı­na so­ra­bi­lir­si­niz. Tersi de olur: kop­ya­la­dı­ğı­nız bir kim­li­ği ya da XGID'yi "Maçlar" kar­tın­da­ki "Pa­no­da­ki Konumu İncele" ile tah­ta­da kurar; Usta mo­to­ru­nun de­ğer­len­dir­me­si­ni ve maç kim­li­ğin­de zar varsa en iyi ham­le­le­ri in­ce­le­me pa­ne­lin­de gö­rür­sü­nüz. "Paylaş" düğ­me­si (du­rak­lat­ma kar­tın­da, in­ce­le­me pa­ne­lin­de ve oyun sonu kar­tın­da) konumu ya da sonucu bir gö­rün­tü olarak pay­la­şır: tahta şeması, skor ve açık­la­ma sa­tır­la­rı, al­tın­da kim­lik­ler ve uy­gu­la­ma­nın say­fa­sı. Gö­rün­tü­yü pay­la­şım me­nü­sün­den Me­saj­lar, Mail ya da Air­Drop ile gön­de­re­bi­lir­si­niz.

Mac'te "Kü­tüp­ha­ne", "Hamle Ana­li­zi" ve "Hamle Geç­mi­şi" kart­la­rı­nın baş­lı­ğın­da­ki "Pen­ce­re­de Aç" düğ­me­si kartı ayrı bir pen­ce­re­de açar; tahta ana pen­ce­re­de kalır. Aynı pen­ce­re­ler Pen­ce­re me­nü­sün­de ⌥⌘L, ⌥⌘A ve ⌥⌘H ile de açılır; Esc ya da ka­pat­ma düğ­me­si pen­ce­re­yi ka­pa­tır. iPad'de çoklu pen­ce­re des­tek­le­ni­yor­sa (Stage Ma­na­ger ya da yan yana) aynı düğme ayrı bir pen­ce­re açar; ikinci bir ana pen­ce­re­de tahta ku­rul­maz, "Tah­ta­yı buraya al" tah­ta­yı o pen­ce­re­ye taşır.

5.9 Ayarlar

Ayar­lar'a ana me­nü­den ya da du­rak­lat­ma kar­tın­dan ula­şır­sı­nız. De­ği­şik­lik­ler hemen uy­gu­la­nır.

• Ses: Ses efekt­le­ri, müzik ve pen­ce­re­de yağmur sesi için ayrı dü­zey­ler. "Do­kun­sal geri bil­di­rim" kısa tit­re­şim­ler verir: iPad'de zar ini­şin­de, vu­ruş­ta, top­la­ma­da ve küpte (des­tek­le­yen ay­gıt­la ya da Magic Key­bo­ard'un izleme dört­ge­niy­le; ön­ta­nım­lı açık), Mac'te Force Touch izleme dört­ge­nin­de vu­ruş­ta, küpte ve ka­za­nın­ca (ön­ta­nım­lı kapalı).
• Oy­na­nış: Oto­ma­tik zar, oto­ma­tik onay ve mec­bu­ri hamle, gerçek zarla oynama, oy­na­na­bi­lir pullar, hedef hal­ka­la­rı, konum türü, İpucu ve Geri Al düğ­me­le­ri, Eğit­men, uyarı eşiği ve doğal dil açık­la­ma­sı; ay­rın­tı­sı 5.3'te. Ku­ral­lar Ayar­lar'da de­ğil­dir: Türk tav­la­sı­nın iki ge­le­nek­sel kuralı ve maç saati yeni maç pa­ne­lin­de se­çi­lir.
• Hız: Can­lan­dır­ma hızı ve ra­ki­bin dü­şün­me süresi. "Zar kupası" ka­pa­lıy­ken zarlar ku­pa­sız atılır ve atış daha hızlı olur.
• Gö­rü­nüm: Tahta ("Klasik Ceviz", "Sedef Kakma", "Ak­ça­a­ğaç", "Abanoz Gece", "Zeytin Meşe", "Kiraz ve Bal", "Kum­ta­şı"), pullar ("Şimşir ve Abanoz", "Mermer ve Oniks", "Kır­mı­zı ve Siyah Lake"), zarlar ("Fil­di­şi", "Abanoz", "Keh­ri­bar") ve çuha ("Yeşil", "Bordo", "La­ci­vert"). Pul ve zar stili sesi de de­ğiş­ti­rir; ek­ran­da­ki pul sim­ge­le­ri de seç­ti­ği­niz pul sti­li­nin ren­kle­ri­ni alır. "Kale solda" tah­ta­yı ay­na­lar, pullar sola doğru top­la­nır. "Hane nu­ma­ra­la­rı" çı­ta­la­ra sizin nu­ma­ra­lan­dır­ma­nı­zı yazar.
• Kamera: Si­ne­ma­tik kamera (maç ba­şın­da yak­laş­ma, maç so­nun­da al­ça­lan dönüş), ya­kın­lık ve bakış eğimi.
• Günün Konumu ha­tır­lat­ma­sı: "Ha­tır­lat" açık­ken seç­ti­ği­niz saatte (08:00, 12:00, 18:00, 19:00, 20:00 ya da 21:00) günün ko­nu­mu­nu ha­tır­la­tan bir bil­di­rim gelir; açınca sistem bil­di­rim izni ister. Ön­ta­nım­lı ka­pa­lı­dır.
• Dil ve yazı: Türkçe, İn­gi­liz­ce, Fran­sız­ca, Al­man­ca, İs­pan­yol­ca, Por­te­kiz­ce, İtal­yan­ca, Yu­nan­ca ve Rusça. "Sistem" se­çi­liy­ken sis­te­min dili kul­la­nı­lır. Yazı boyutu "Sistem", "Normal", "Büyük" ya da "Çok büyük" ola­bi­lir; "Sistem" sis­te­min yazı boyutu aya­rı­nı izler.
• iCloud: "iCloud ile eşitle" açıksa süren maçlar, arşiv, kü­tüp­ha­ne ve kart­lar iCloud Drive'ınız üze­rin­den aynı Apple he­sa­bın­da­ki ci­haz­la­rı­nız ara­sın­da eşit­le­nir; is­ta­tis­tik­ler ve ba­şa­rım­lar da ta­şı­nır: her cihaz kendi sa­yı­la­rı­nı yazar, İs­ta­tis­tik­ler kartı hep­si­ni toplar. Ön­ta­nım­lı ka­pa­lı­dır. Al­tın­da­ki satır son eşit­le­me­yi yazar, "Şimdi Eşitle" bek­le­me­den eşit­ler. iCloud yal­nız­ca App Store sü­rü­mün­de vardır; iCloud Drive ka­pa­lıy­sa satır bunu söyler.
• Sistem: Mac'te "Menü çu­bu­ğun­da göster" menü çu­bu­ğu­na bir öge koyar: ögede süren maçın skoru, me­nü­sün­de skor, sıra, "Du­rak­lat" ya da "Devam", günün ko­nu­mu­nun bu­gün­kü durumu ve serisi (se­çin­ce açılır), sü­rü­yor­sa Tam Ben­ze­tim sırası ve "Pen­ce­re­yi Göster" vardır. iPad'de "Canlı Et­kin­lik" süren maçın sko­ru­nu, oyu­nu­nu ve sı­ra­sı­nı kilit ek­ra­nın­da gös­te­rir. İkisi de ön­ta­nım­lı ka­pa­lı­dır.

5.10 Klavye kısayolları

Tah­ta­da­ki bütün ham­le­ler fare kul­lan­ma­dan klav­yey­le oy­na­na­bi­lir.

5.11 Erişilebilirlik

• Ekran oku­yu­cu: Tahta Vo­i­ce­O­ver ile oy­na­na­bi­lir. Ha­ne­ler, köprü, top­la­nan pullar ve zarlar ayrı öğe­ler­dir; her bi­rin­de kimin kaç pulu olduğu, oy­na­na­bi­lir, seçili ya da hedef olup ol­ma­dı­ğı okunur. Tahta in­ce­le­me­de, ye­ni­den iz­le­me­de ve konum dü­zen­le­yi­ci­de de o an gös­te­ri­len konumu okur; kart­lar­da­ki küçük tahta şe­ma­la­rı da hane hane okunur. Zar­la­rı­nız, ra­ki­bin ham­le­le­ri ve kı­rı­lan pullar, ana­li­zin ve ben­ze­tim­le­rin bit­me­si, an­tre­nör­le­rin ve günün ko­nu­mu­nun so­nuç­la­rı, saatte son 30 saniye sesli du­yu­ru­lur; ham­le­ler "24. ha­ne­den 18. haneye" diye, skor­lar sa­hip­le­riy­le okunur. Bir kart açı­lın­ca odak baş­lı­ğı­na geçer, ar­ka­sın­da­ki öğeler giz­le­nir; Vo­i­ce­O­ver'ın kaçış ha­re­ke­ti (iPad'de iki par­mak­la Z) kartı ka­pa­tır. Pip say­ma­da Vo­i­ce­O­ver açık­ken süre sınırı yoktur.
• Sesle De­ne­tim: Simge düğ­me­le­ri­nin hep­si­nin adı vardır; düğ­me­le­re ek­ran­da­ki ad­la­rıy­la ses­le­ne­bi­lir­si­niz.
• Ha­re­ke­ti azalt­ma: Mac'te ve iPad'de "Ha­re­ke­ti azalt" açıksa kamera can­lan­dır­ma­la­rı, menü sa­lı­nı­mı ve pa­ra­laks, zar kupası, pul sek­me­le­ri ve altın yağ­mu­ru ka­pa­nır; kart­lar, pa­nel­ler ve bil­di­rim­ler kaymak ya da bü­yü­mek yerine so­la­rak açılır.
• Kar­şıt­lık: Mac'te ve iPad'de "Kar­şıt­lı­ğı artır" ayarı açıksa ara­yü­zün ya­zı­la­rı ve çiz­gi­le­ri daha be­lir­gin çi­zi­lir. Büyük ha­ta­lar yal­nız­ca kır­mı­zıy­la değil "!!" işa­re­tiy­le de gös­te­ri­lir.
• Yazı boyutu: Ön­ta­nım­lı "Sistem" se­çe­ne­ği sis­te­min yazı boyutu aya­rı­nı izler (Mac'te Sistem Ayar­la­rı'nda Eri­şi­le­bi­lir­lik bö­lü­mü­nün Ekran say­fa­sı, iPad'de Ekran ve Par­lak­lık); Ayar­lar'da "Büyük" ya da "Çok büyük" de se­çe­bi­lir­si­niz. Kart­lar ve gös­ter­ge­ler buna göre büyür.
• Klavye: Tah­ta­da­ki bütün ham­le­ler klav­yey­le oy­na­na­bi­lir; tuşlar Tablo 5.1'de.

5.12 Çalışma: günün konumu, dersler, kartlar, açılışlar, kütüphane, antrenörler ve konum düzenleyici

Ana me­nü­de­ki "Ça­lış­ma" kartı on ça­lış­ma ara­cı­nı bir araya ge­ti­rir: "Günün Konumu", "Günün Küp Kararı", "Bu haf­ta­nın planı", "Ders­ler", "Kart­lar", "Açılış Ki­tap­lı­ğı", "Kü­tüp­ha­ne", "Skor bi­lin­ci", "An­tre­nör­ler" ve "Konum Dü­zen­le­yi­ci".

Günün Konumu. Her gün yeni bir konum gelir; aynı gün herkes aynı konumu çözer. Konum iki kural için ayrı gelir: karo Yeni Maç'taki kural se­çi­mi­niz­le açılır, "Türk tav­la­sı" ve "Ulus­la­ra­ra­sı" yon­ga­la­rıy­la de­ğiş­ti­ri­lir; Türk tav­la­sı konumu temel ku­ral­lar­la oy­na­nır, "Kırıp kaçmak yasak" ve "Sal­la­mak yasak" ka­pa­lı­dır. Zar ve­ril­miş­tir, en iyi ham­le­yi siz bu­lur­su­nuz. Karoda maçın uzun­lu­ğu, skor ve ka­çın­cı hamle olduğu yazar; "Oyna" konumu tah­ta­da kurar, ham­le­ni­zi oy­nar­sı­nız. El bi­tin­ce sonuç kartı gelir: ham­le­niz en iyi­siy­se "Doğru hamle!", de­ğil­se "Daha iyisi vardı" ya da "Büyük hata" der; al­tın­da konum şeması ve en iyi ham­le­nin okları, oy­na­dı­ğı­nız ve en iyi hamle, ne­de­ni­ni an­la­tan cümle. "Tah­ta­da Göster" aday­la­rı in­ce­le­me pa­ne­lin­de açar, "Ye­ni­den Dene" aynı konumu bir kez daha sorar, "Bitir" ana menüye döner. Ka­ro­da­ki "Geçmiş" düğ­me­si aylık bir takvim açar: çöz­dü­ğü­nüz, ka­çır­dı­ğı­nız ve de­ne­me­di­ği­niz günler işa­ret­li­dir; bir güne do­ku­nun­ca o günün konumu tah­ta­da açılır, geçmiş bir gün her zaman ye­ni­den de­ne­me­dir. Ayar­lar'daki "Günün Konumu ha­tır­lat­ma­sı" açıksa seç­ti­ği­niz saatte (08:00, 12:00, 18:00, 19:00, 20:00 ya da 21:00) bir bil­di­rim gelir; o gün konumu de­ne­diy­se­niz gelmez. Her ku­ral­da günün yal­nız­ca ilk de­ne­me­si sa­yı­lır ve her ku­ra­lın serisi ay­rı­dır: doğru bu­lur­sa­nız o ku­ra­lın serisi bir gün uzar, bu­la­maz­sa­nız sı­fır­la­nır; ye­ni­den de­ne­me­ler seriye ve is­ta­tis­ti­ğe girmez. Ça­lış­ma kartı seçili ku­ral­da o gün çözüp çöz­me­di­ği­ni­zi ve seriyi, bu­la­ma­dıy­sa­nız en iyi­sin­den kay­bı­nı­zı yazar; çö­zü­len konum sayısı, seri, en iyi seri ve or­ta­la­ma kayıp İs­ta­tis­tik­ler kar­tın­da her kural için ay­rı­dır. Günün Konumu widget'ı bu­gün­kü konumu, seriyi, sonucu ve günün küp ka­ra­rı­nı ana ek­ran­da ya da ma­sa­üs­tün­de gös­te­rir; do­ku­nun­ca konum o kural ta­kı­mıy­la açılır. Küçük boy yalnız seriyi ve sonucu, orta boy konum şe­ma­sı­nı da gös­te­rir; yeni konum gece yarısı uy­gu­la­ma açıl­ma­dan gelir.

Günün Küp Kararı. Her gün ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­la bir vido kararı gelir. Zar atıl­ma­dan önceki konumu ve maç du­ru­mu­nu görür, "Vido çeker misin?" so­ru­su­nu, vido çe­ker­se­niz "Rakip alır mı?" so­ru­su­nu ya­nıt­lar­sı­nız. Cevap oyun sonuna dek oy­na­tı­lan küplü ben­ze­tim­den gelir: sonuç bölümü ka­ra­rı­nı­zı, ben­ze­ti­min yar­gı­sı­nı, üç se­çe­ne­ğin eşit­lik­le­ri­ni ve yan­lış­sa kay­bı­nı­zı gös­te­rir. Günün ko­nu­mun­da­ki gibi yal­nız­ca ilk deneme seriye ve is­ta­tis­ti­ğe girer.

Bu haf­ta­nın planı. Ana­liz­le­ri­niz­de­ki en sık ha­ta­la­ra göre ki­şi­sel bir haf­ta­lık plan ku­ru­lur: en çok puan kay­bet­ti­ği­niz iki alan (alan başına en az 40 ana­liz­li karar) ve her biri için gö­rev­ler: o türden kart­lar, günün konumu, uygun an­tre­nör ve varsa ilgili ders. Bi­tir­di­ği­niz görev işa­ret­le­nir, plan her pa­zar­te­si ye­ni­le­nir. Veri yet­mez­se kartın neden boş olduğu yazar.

Ders­ler. Beş et­ki­le­şim­li ders vardır: "Pip sayımı", "Açı­lış­lar", "Oyun plan­la­rı", "Açık bı­rak­ma riski" ve "Top­la­ma". Ders, tah­ta­nın ya­nın­da­ki pa­nel­de adım adım iler­ler: okuma adım­la­rın­da açık­la­ma­yı okuyup "Devam" der­si­niz, hamle adım­la­rın­da ham­le­yi tah­ta­da oy­nar­sı­nız. Yanlış hamle kabul edil­mez, "Ye­ni­den Dene" aynı adımı kurar; biten ders­ler işa­ret­le­nir. "Dersi bırak" (Esc) ders­ten çıkar.

Kart­lar. Ha­ta­la­rı­nız­dan bir deste oluşur: oyun sonu ana­li­zin­de­ki büyük ha­ta­lar ve günün ko­nu­mun­da bu­la­ma­dı­ğı­nız ko­num­lar ken­di­li­ğin­den kart olur; analiz kar­tın­da­ki "Kart­la­ra Ekle" öbür pul ha­ta­la­rı­nı, kü­tüp­ha­ne­de­ki zarlı bir ko­nu­mun sa­tı­rın­da­ki kart düğ­me­si de o konumu ekler. Her kart bir so­ru­dur: konum ve zar ve­ril­miş­tir, en iyi ham­le­yi bu­lur­su­nuz. Karoda des­te­de­ki kart sayısı, bugün so­ru­la­cak kart­lar ya da bir son­ra­ki­nin ne zaman ge­le­ce­ği ve öğ­re­nil­miş kart sayısı yazar. "Çalış" vadesi gelen kart­la­rı (en çok yirmi) sı­ray­la sorar; vadesi gelen yoksa en yakın on kartı er­ken­den sorar. Kart günün konumu gibi oy­na­nır; sonuç kartı ka­çın­cı kartta ol­du­ğu­nu­zu, kaçını doğru bul­du­ğu­nu­zu ve kartın ne zaman ye­ni­den so­ru­la­ca­ğı­nı yazar, "Son­ra­ki Kart" öte­ki­ne geçer. Ara­lık­lı tekrar: doğru bil­di­ği­niz kart bir gün, sonra altı gün, sonra gi­de­rek uzayan ara­lık­lar­la döner; ka­çır­dı­ğı­nız kart ertesi gün ye­ni­den gelir. Ara­lı­ğı üç haf­ta­yı geçen kart öğ­re­nil­miş sa­yı­lır. Kart ça­lış­ma­sı günün konumu is­ta­tis­ti­ği­ne ve se­ri­si­ne girmez.

Açılış Ki­tap­lı­ğı. Yirmi bir açılış atı­şı­nın her biri için en iyi ham­le­le­ri lis­te­ler: en iyi­si­ne göre kaybı, ka­zan­ma ve mars ola­sı­lık­la­rıy­la. De­ğer­ler Usta'nın 3 kat­man­lı ara­ma­sı ile oyun sonuna dek oy­na­tı­lan 5184 de­ne­me­lik ben­ze­ti­min or­ta­la­ma­sı­dır; ola­sı­lık­lar ben­ze­tim­den gelir. Üst­te­ki yon­ga­lar­la kural setini se­çer­si­niz: ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­lar­da çift zarla açılış olmaz, Türk tav­la­sın­da olur. Bir atışı se­çin­ce şema en iyi ham­le­yi gös­te­rir; "Ra­ki­bin ya­nıt­la­rı" o ham­le­den sonra ra­ki­bin her atı­şı­na en iyi yanıtı açar. "Tah­ta­da Kur" açılış ko­nu­mu­nu bu zarla in­ce­le­me ki­pin­de kurar: aday­lar tah­ta­da can­lan­dı­rı­lır, 4.3'teki açılış ham­le­le­ri­ni böyle ça­lı­şır­sı­nız. Aday­la­rın al­tın­da­ki "Sen" satırı ar­şi­vi­niz­de bu atışla aç­tı­ğı­nız oyun­lar­da en çok oy­na­dı­ğı­nız ham­le­yi, kaç kez oy­na­dı­ğı­nı­zı, ka­zan­ma ora­nı­nı­zı ve ki­tap­lı­ğın en iyi­sin­den far­kı­nı gös­te­rir. Kural yon­ga­la­rı­nın ya­nın­da­ki "Sınav" rast­ge­le bir açılış atışı verir: en iyi ham­le­yi tah­ta­da bu­lur­su­nuz, doğru sayısı ve seri sonuç kar­tın­da yazar.

Kü­tüp­ha­ne. Kay­det­ti­ği­niz ko­num­lar ve ar­şiv­de­ki maçlar tek kartta top­la­nır. Bir konumu du­rak­lat­ma kar­tın­da­ki, in­ce­le­me pa­ne­lin­de­ki, konum dü­zen­le­yi­ci­de­ki ya da günün konumu so­nu­cun­da­ki "Kü­tüp­ha­ne­ye Kaydet" ile ek­ler­si­niz; aynı konum iki kez ek­len­mez, düğme "Kü­tüp­ha­ne­de" olur. "Ko­num­lar" sek­me­si­nin her sa­tı­rın­da ko­nu­mun adı, tarihi, ne­re­den gel­di­ği, maç ve zar bil­gi­si, eti­ket­le­ri ve notu yazar: ka­lem­le adını, eti­ket­le­ri­ni (vir­gül­le) ve notunu de­ğiş­ti­rir, çöp ku­tu­suy­la si­ler­si­niz; "Tah­ta­da Aç" konumu in­ce­le­me pa­ne­lin­de kurar, Usta motoru de­ğer­len­di­rir; ya­nın­da­ki düğme "Benzer Ko­num­lar"ı açar (5.7). "Maçlar" sek­me­si arşivi lis­te­ler: ka­za­nı­lan ve kay­be­di­len maç­la­rı ayırır, ana­liz­li maç­la­rın yak­la­şık PR de­ğe­ri­ni yazar, "İzle" maçı ye­ni­den izler. Arama kutusu ada, eti­ke­te, nota, tarihe ve kim­li­ğe bakar; yon­ga­lar Türk tav­la­sı ve ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­la­rı ayırır. Mac'te kartı "Pen­ce­re­de Aç" ile ayrı bir pen­ce­re­de aça­bi­lir­si­niz (5.8); Spot­light kü­tüp­ha­ne­de­ki ko­num­la­rı da bulur.

Skor bi­lin­ci. Karo, 5.4'te an­la­tı­lan "Maç Eşit­li­ği" kar­tı­nı açar.

An­tre­nör­ler. Üç kısa alış­tır­ma vardır. "Pip sayma" bir ko­nu­mun iki pip sa­yı­sı­nı 20 sa­ni­ye­de gir­me­ni­zi ister; Vo­i­ce­O­ver açık­ken süre sınırı yoktur. "Top­la­ma an­tre­nö­rü" te­mas­sız bir top­la­ma ko­nu­mu­nu tah­ta­da açar ve ham­le­ni­zi top­la­ma ve­ri­ta­ba­nı­nın kesin ka­zan­ma ola­sı­lı­ğıy­la kar­şı­laş­tı­rır. "Küp alma nok­ta­sı" bir skor ve küp verir, mars­sız alma nok­ta­sı­nı yüzde olarak tahmin eder­si­niz; 3 yüzde pu­a­nı­na kadar yakın cevap doğru sa­yı­lır. Her an­tre­nö­rün doğru, deneme ve seri sa­yaç­la­rı ay­rı­dır.

Konum Dü­zen­le­yi­ci. İs­te­di­ği­niz konumu elle ku­rar­sı­nız; dü­zen­le­yi­ci­ye "Ça­lış­ma" kar­tın­dan ya da "Maçlar" kar­tın­da­ki "Dü­zen­le­yi­ci­yi Aç" ile gi­rer­si­niz. "Açık pul koy", "Koyu pul koy" ya da "Kaldır" ara­cı­nı seçip tah­ta­da­ki ha­ne­le­re ve köp­rü­ye tık­lar­sı­nız (iPad'de do­ku­nur­su­nuz); Mac'te sağ tık pul kal­dı­rır. Her ta­ra­fın en çok 15 pulu olur, tah­ta­da ol­ma­yan pullar top­lan­mış sa­yı­lır, ra­ki­bin ka­pı­sı­na pul konmaz. Altta sı­ra­nın kimde olduğu, zarlar ("Zarsız" da ola­bi­lir), küpün değeri ve yeri, maç uzun­lu­ğu, skor ve Craw­ford oyu­nu­nun oy­na­nıp oy­nan­ma­dı­ğı se­çi­lir. "Baş­lan­gıç" di­zi­li­şi kurar, "Boşalt" tah­ta­yı bo­şal­tır, "Yansıt" konumu ra­ki­bin gö­zün­den kurar, "Ya­pış­tır" pa­no­da­ki konum kim­li­ği­ni ya da XGID'yi okur; "Kim­lik­le­ri Kop­ya­la" ve "Bağ­lan­tı­yı Kop­ya­la" konumu dışarı taşır (5.8). "İncele" konumu in­ce­le­me pa­ne­lin­de açar: Usta mo­to­ru­nun de­ğer­len­dir­me­si­ni, zar ver­diy­se­niz en iyi ham­le­le­ri gö­rür­sü­nüz. "Oyna" ko­num­dan bir ser­best oyun baş­la­tır; ser­best oyun kay­de­dil­mez, is­ta­tis­ti­ğe ve arşive girmez. Ku­ru­la­ma­yan ko­num­da iki düğme de ka­pa­nır ve nedeni yazar: bir taraf bütün pul­la­rı­nı top­la­mış­sa ya da skor maç uzun­lu­ğu­na ulaş­mış­sa.

6. Bölüm

Başvuru

Bu bölüm baş­vu­ru için­dir: sık so­ru­lan so­ru­lar, te­rim­ler söz­lü­ğü ve dizin. Te­rim­ler tab­lo­su­nun "Ba­kı­nız" sütunu, her te­ri­min an­la­tıl­dı­ğı baş­lık­la­ra gö­tü­rür.

6.1 Sık sorulan sorular

Zarım kötü geldi, pas ge­çe­bi­lir miyim? Hayır. Zar­la­rın izin ver­di­ği bir hamle varsa yapmak zo­run­da­sı­nız. Pas ancak hiçbir zar oy­na­na­mı­yor­sa ken­di­li­ğin­den olur.

Ra­ki­bin pulunu oy­na­ya­bi­lir miyim? Hayır. Her oyuncu yal­nız­ca kendi pul­la­rı­nı oynar.

Bir pulu kır­dık­tan sonra aynı pulla devam ede­bi­lir miyim? Ulus­la­ra­ra­sı ku­ral­da evet: kırmak pulun yol­cu­lu­ğu­nu bi­tir­mez, kalan zarla o pulu iler­le­te­bi­lir­si­niz. Yaygın Türk tav­la­sın­da ise kendi ka­le­niz­de kırıp kaçmak ya­sak­tır. Pul ve Zar'da Türk ku­ral­la­rıy­la oy­nar­ken bu yasak, yeni maçta "Kırıp kaçmak yasak" se­çil­diy­se uy­gu­la­nır; ön­ta­nım­lı olarak ka­pa­lı­dır.

Bir haneye en fazla kaç pul ko­na­bi­lir? Sınır yoktur. Kendi ha­ne­ni­ze is­te­di­ği­niz kadar pul yı­ğa­bi­lir­si­niz.

Kırık pulum varken top­la­ma­ya baş­la­ya­bi­lir miyim? Hayır. Top­la­ma için bütün pul­la­rı­nı­zın ka­le­niz­de olması ge­re­kir; köp­rü­de­ki pul ka­le­nin dı­şın­da sa­yı­lır.

İki zarı top­la­yıp tek pulla oy­na­mak zo­run­da mıyım? Hayır. İki zarı iki ayrı pula da ve­re­bi­lir­si­niz. Tek pulla oy­nar­sa­nız ara du­ra­ğın açık olması ge­re­kir.

Oyun be­ra­be­re bi­te­bi­lir mi? Hayır. Oyun­cu­lar sı­ray­la oy­na­dı­ğı için biri mut­la­ka önce bi­ti­rir.

Kendi kalem­de­ki bir kapıyı bozmak zo­run­da kaldım, bu hata mı? Her zaman değil. Bazen zar başka se­çe­nek bı­rak­maz; mec­bu­ri hamle kuralı her şeyin önün­de­dir.

Pul ve Zar'da yan­lış­lık­la bir pulu oy­na­dım, ne yap­ma­lı­yım? Ön­ta­nım­lı ayar­lar­da oy­na­nan adım geri alın­maz. Geri ala­bil­mek için Ayar­lar'da "Geri Al düğ­me­si­ni göster"i açın; o sı­ra­da­ki adım­la­rı­nı­zı el bitene kadar geri ala­bi­lir­si­niz. "Ham­le­yi oto­ma­tik onayla" açık­ken el son adımla bir­lik­te biter; onu da ka­pa­tır­sa­nız siz "Tamam"a basana dek geri ala­bi­lir­si­niz.

Pip sayım neden aniden arttı? Pu­lu­nuz kı­rıl­mış­tır. Köp­rü­ye giden pul yolun başına dön­dü­ğü için pip sa­yı­nız o pulun kay­bet­ti­ği mesafe kadar artar.

Zarlar hileli mi? Hayır. Zarlar bu ci­haz­da atılır: her oyunun ba­şın­da iş­le­tim sis­te­mi­nin rast­ge­le sayı üre­te­ciy­le gizli bir tohum se­çi­lir ve iki ta­ra­fın bütün zar­la­rı bu to­hum­dan tü­re­ti­lir; zorluk dü­ze­yi­ne göre bir ayar yoktur. Oyun sü­rer­ken to­hu­mun ta­ah­hü­dü, oyun bi­tin­ce to­hu­mun ken­di­si Hamle Geç­mi­şi'nde yazar; "Doğ­ru­la" ka­yıt­ta­ki zar­la­rın bu to­hum­dan gel­di­ği­ni de­net­ler (5.8). Kısa di­zi­ler­de art arda çift­ler ya da kötü zarlar ola­ğan­dır; uzun vadede da­ğı­lım eşit­le­nir. İs­ta­tis­tik­ler kartı her yüzün kaç kez gel­di­ği­ni, yüz başına bek­le­nen sa­yıy­la yan yana gös­te­rir.

Başka prog­ram­da oy­na­dı­ğım maçı Pul ve Zar'da in­ce­le­ye­bi­lir miyim? Evet. Jelly­fish ve XG'nin .mat, XG'nin .xg ya da GNU Back­gam­mon'un .sgf maç kay­dı­nı "Maçlar" kar­tın­da­ki "İçe Aktar…" ile ya da dos­ya­yı doğ­ru­dan açarak arşive alır­sı­nız; oyun­la­rı­nı izler, "Analiz Et" ile Usta mo­to­ru­na analiz et­ti­rir­si­niz. Ay­rın­tı­sı 5.6'da.

Bir konumu kendim kurup so­ra­bi­lir miyim? Evet. "Ça­lış­ma" kar­tın­da­ki "Konum Dü­zen­le­yi­ci" ile pul­la­rı, zarı, küpü ve skoru kurar, "İncele" ile Usta mo­to­ru­nun de­ğer­len­dir­me­si­ni ve en iyi ham­le­le­ri gö­rür­sü­nüz; ay­rın­tı­sı 5.12'de.

Maç­la­rım Mac ile iPad ara­sın­da ta­şı­nır mı? İs­ter­se­niz. Ayar­lar'daki "iCloud ile eşitle" açıksa süren maçlar, arşiv, kü­tüp­ha­ne ve kart­lar iCloud Drive'ınız üze­rin­den aynı Apple he­sa­bın­da­ki ci­haz­la­rı­nız ara­sın­da eşit­le­nir; is­ta­tis­tik­ler ve ba­şa­rım­lar da ta­şı­nır ve ci­haz­la­rı­nı­zın top­la­mı olarak gös­te­ri­lir. Eşit­le­me ön­ta­nım­lı ka­pa­lı­dır ve yal­nız­ca App Store sü­rü­mün­de vardır. Süren bir maçı Han­doff ile de öbür ci­haz­da sür­dü­re­bi­lir­si­niz; bunun için iCloud eşit­le­me­si ge­rek­mez (5.6).

6.2 Terimler ve dizin

6.3 Son söz

Buraya kadar gel­diy­se­niz tav­la­nın bütün ku­ral­la­rı­nı, temel plan­la­rı ve Pul ve Zar'ın her kö­şe­si­ni ta­nı­dı­nız de­mek­tir. Gerisi tah­ta­da öğ­re­ni­lir. İlk maç­la­rı­nı­zı "Kolay" dü­zey­de oy­na­yın; kay­bet­ti­ği­niz oyun­la­rın ana­li­zi­ne bir göz atıp hangi ka­rar­la­rın puan kay­bet­tir­di­ği­ni görün, sonra düzeyi yük­sel­tin. Zar bazen size, bazen rakibe güler; uzun vadede farkı se­çim­le­ri­niz be­lir­ler.

Tavla beş bin yıldır in­san­la­rı bir ma­sa­nın iki yanına otur­tu­yor. Pul ve Zar'ın bu ge­le­ne­ğe küçük bir katkı ol­ma­sı­nı ve size ke­yif­li sa­at­ler ge­tir­me­si­ni di­li­yo­rum. Gö­rüş­le­ri­niz ve öne­ri­le­ri­niz uy­gu­la­ma­yı ge­liş­tir­me­ye yar­dım­cı olur.

İyi oyun­lar!